RBI: વેરિયેબલ રેપો રેટ એટલે શું? જાણો કેવી રીતે RBI અર્થતંત્રને નિયંત્રિત કરે છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ દેશના નાણાકીય માળખાને સ્થિર રાખવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રોકડની ઉપલબ્ધતા (Liquidity) જાળવી રાખવા માટે, RBI એ 3 જૂન, 2026 ના રોજ ₹50,000 કરોડની બે દિવસીય ‘વેરિયેબલ રેપો રેટ’ (VRR) હરાજી યોજવાની જાહેરાત કરી છે. આ પગલું નાણાકીય નીતિના ભાગરૂપે લેવામાં આવ્યું છે, જેથી બેંકો પાસે જરૂરિયાત મુજબ ભંડોળ ઉપલબ્ધ રહે અને આર્થિક ગતિવિધિઓ અવિરત ચાલુ રહે.
વર્તમાન આર્થિક સ્થિતિ અને તરલતા:
તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે બેંકોમાં સરપ્લસ કેશ (વધારાની રોકડ) નું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. 31 મે ના રોજ જે વધારાની રોકડ ₹1.40 લાખ કરોડ હતી, તે 1 જૂન સુધીમાં ઘટીને આશરે ₹85,411 કરોડ પર આવી ગઈ છે. બેંકો પાસે રોકડનું પ્રમાણ ઘટવા છતાં, અગાઉની હરાજીમાં બેંકો તરફથી નોંધપાત્ર માંગ જોવા મળી ન હતી. આમ છતાં, RBI સતત બજાર પર દેખરેખ રાખી રહી છે અને તરલતાને સંતુલિત કરવા માટે આ હરાજી દ્વારા સિસ્ટમમાં રોકડ ઠાલવી રહી છે.
શું છે વેરિયેબલ રેપો રેટ (VRR)?
સામાન્ય રેપો રેટ (Fixed Repo Rate) જે RBI દ્વારા પહેલેથી નક્કી કરવામાં આવે છે, તેનાથી વિપરીત ‘વેરિયેબલ રેપો રેટ’ એ એક લવચીક (Flexible) સાધન છે. આમાં વ્યાજ દર હરાજીની પ્રક્રિયા દ્વારા બજારની માંગ અને પુરવઠાના આધારે નક્કી થાય છે.
કેવી રીતે કામ કરે છે? બેંકોને જેટલા ભંડોળની જરૂર હોય તેના માટે તેઓ હરાજીમાં બોલી લગાવે છે. જે દર પર હરાજી પૂર્ણ થાય છે, તે દર નક્કી કરે છે કે બેંકોને કેટલા ખર્ચે નાણાં મળશે.
સમયગાળો: VRR સામાન્ય રીતે 2 થી 14 દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે હોય છે, જે તેને ટૂંકા ગાળાની તરલતા વ્યવસ્થાપન માટે અત્યંત અસરકારક બનાવે છે.
નાણાકીય નીતિમાં VRR ની મહત્વની ભૂમિકા:
VRR એ માત્ર રોકડ પૂરી પાડવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે મોનેટરી પોલિસીનું એક શક્તિશાળી માધ્યમ છે:
મોંઘવારી પર નિયંત્રણ: જ્યારે બજારમાં નાણાંનું પ્રમાણ વધી જાય અને મોંઘવારી વધે, ત્યારે RBI VRR ઓક્શન દ્વારા વધારાની રોકડ પાછી ખેંચી લે છે.
આર્થિક વિકાસ: જ્યારે બજારમાં મંદી હોય અથવા રોકડની ખેંચ હોય, ત્યારે RBI ઓક્શનની ફ્રીક્વન્સી વધારીને બેંકોને સસ્તા દરે ભંડોળ પૂરું પાડે છે, જેથી લોન પ્રક્રિયા સરળ રહે અને બિઝનેસ વધે.
ફ્લેક્સિબિલિટી: આ સિસ્ટમ દ્વારા RBI ને રોજિંદા આર્થિક ફેરફારો મુજબ બજારને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા મળે છે, જે સ્થિર આર્થિક વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.
