Toll Tax: ભારતમાં હાઈવે ક્રાંતિ: ટોલ ટેક્સની વધતી કમાણી અને તેની પાછળનું ગણિત
ભારત આજે વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા માળખાકીય માળખા (Infrastructure) ધરાવતા દેશોમાંનું એક છે. તમે ગમે તે રસ્તે મુસાફરી કરો, તમને ક્યાંકને ક્યાંક એક ભવ્ય એક્સપ્રેસવે કે અત્યાધુનિક નેશનલ હાઈવે જરૂર જોવા મળશે. રોડ નેટવર્કના આ સતત વિસ્તરણ સાથે સરકારની તિજોરીમાં ટોલ ટેક્સના રૂપમાં આવતી રકમ પણ દર વર્ષે નવા રેકોર્ડ તોડી રહી છે. ફાસ્ટેગ (FASTag) જેવી ડિજિટલ વ્યવસ્થાઓને કારણે હવે ટોલ પ્લાઝા પર થતી લાંબી લાઈનો ઓછી થઈ છે અને વસૂલાતની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બની છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આવનારા સમયમાં ભારતની ટોલ આવક એક લાખ કરોડના આંકડાને પણ વટાવી જશે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે આ ટોલ કલેક્શનનું ચિત્ર શું છે અને આ પૈસા આખરે જાય છે ક્યાં?
ટોલ કલેક્શનનો આંકડો: એક નજર પાછલા વર્ષો પર
સરકારી આંકડાઓ પર એક નજર નાખીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ટોલ વસૂલાતમાં ધરખમ વધારો થયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં દેશભરના રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગો અને એક્સપ્રેસવે પરથી કુલ 61,408 કરોડ રૂપિયાનો ટોલ એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ આંકડો માત્ર એક શરૂઆત છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટેનું અનુમાન 75,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચવાનું છે. સરકારની વ્યૂહરચના સ્પષ્ટ છે—વધુ હાઈવે, વધુ એક્સપ્રેસવે અને ટેકનોલોજી આધારિત ટોલ કલેક્શન સિસ્ટમ. જેમ જેમ દેશમાં કનેક્ટિવિટી વધશે, તેમ તેમ આ કમાણીમાં પણ ઉત્તરોત્તર વધારો થતો જશે.
રોજના 168 કરોડથી વધુની કમાણી
શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ટોલ પ્લાઝા પર દર સેકન્ડે કેટલી મોટી રકમ જમા થતી હશે? માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલી વિગતો મુજબ, જૂન 2025 સુધીમાં દેશમાં કુલ 1,087 ટોલ પ્લાઝા કાર્યરત છે. જેમાં 700 સરકારી અને 387 ખાનગી ક્ષેત્રના પ્લાઝાનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડો સાંભળીને કદાચ તમને નવાઈ લાગશે, પણ આ પ્લાઝા પરથી દરરોજ સરેરાશ 168 કરોડ રૂપિયાથી વધુની વસૂલાત થઈ રહી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં કુલ 2.27 લાખ કરોડ રૂપિયાની તોતિંગ રકમ માત્ર ટોલ ટેક્સમાંથી મળી છે, જે સાબિત કરે છે કે રોડ સેક્ટર દેશની અર્થવ્યવસ્થાનું એક મુખ્ય એન્જિન બની ગયું છે.
ટોલના પૈસા ક્યાં વપરાય છે?
ઘણીવાર સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે, “અમે જે ટોલ ચૂકવીએ છીએ, તે પૈસા સરકાર પોતાની પાસે રાખે છે કે ખરેખર રસ્તા સુધારવામાં વપરાય છે?” આ અંગે કેન્દ્ર સરકારની સ્પષ્ટતા છે કે ટોલ એ માત્ર રોડ બનાવવાનો ખર્ચ વસૂલવાનો રસ્તો નથી, પરંતુ તે રસ્તાના વપરાશ બદલ ચૂકવવામાં આવતી એક સેવા છે.
આ એકત્રિત થયેલો ટેક્સ સરકારની ‘સમેકિત નિધિ’ (Consolidated Fund) માં જમા થાય છે. ત્યારબાદ આ નાણાંનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે નીચે મુજબની કામગીરીમાં કરવામાં આવે છે:
નવા હાઈવે અને એક્સપ્રેસવે: દેશના ખૂણે-ખૂણે નવા રસ્તાઓ બનાવવા.
રોડનું વિસ્તરણ: જૂના રસ્તાઓને વધુ પહોળા કરવા અને તેનું સમારકામ કરવું.
પુલ અને ઓવરબ્રિજ: ટ્રાફિકને સરળ બનાવવા માટે નવા ફ્લાયઓવર અને બ્રિજનું નિર્માણ.
આધુનિકીકરણ: રસ્તાઓ પર સુરક્ષા અને અન્ય સુવિધાઓ વધારવી.
આ ઉપરાંત, પેટ્રોલ અને ડિઝલ પર લાગતા સેસ (Cess) દ્વારા મળતી રકમ ‘સેન્ટ્રલ રોડ એન્ડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ’માં જાય છે, જેનો ઉપયોગ રેલવે ઓવરબ્રિજ, ગ્રામીણ રસ્તાઓ અને એરપોર્ટ પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ થાય છે.
