સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ: 70% સ્ત્રીઓ તેનો ભોગ કેમ બને છે?
ભારતમાં મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ઘણા મુદ્દાઓ પર ખુલ્લેઆમ ચર્ચા થઈ રહી છે, પરંતુ ઓટોઇમ્યુન રોગો મોટાભાગે ચર્ચામાં નથી. ગુજરાતના દ્વારકામાં આયોજિત ભારતીય રુમેટોલોજી એસોસિએશન (IRACON 2025) ના 40મા વાર્ષિક પરિષદમાં, નિષ્ણાતોએ અહેવાલ આપ્યો કે સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગોથી પીડાતા દર 10 દર્દીઓમાંથી લગભગ 7 મહિલાઓ છે, જે વસ્તીના 70% પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ સૂચવે છે કે સ્ત્રીઓની જીવનશૈલી, હોર્મોનલ ફેરફારો અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓ તેમને આ રોગો માટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે.
સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગો શું છે?
સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગ એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી તેના પોતાના સ્વસ્થ પેશીઓ અને અવયવો પર હુમલો કરે છે. સામાન્ય રીતે, આ પ્રણાલી શરીરને વાયરસ, બેક્ટેરિયા અને ચેપથી રક્ષણ આપે છે, પરંતુ સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકારોમાં, આ પ્રણાલી શરીરના પોતાના અવયવો પર હુમલો કરવાનું શરૂ કરે છે. આ પ્રક્રિયા સાંધા, ત્વચા, સ્નાયુઓ, રક્તવાહિનીઓ અને આંતરિક અવયવોને અસર કરી શકે છે. રુમેટોઇડ સંધિવા, લ્યુપસ, હાઇપોથાઇરોડિઝમ અને સોરાયસિસ સામાન્ય ઉદાહરણો છે.
સ્ત્રીઓમાં સ્વયંપ્રતિરક્ષા રોગો કેમ વધુ સામાન્ય છે?
હોર્મોનલ વધઘટ – માસિક સ્રાવ, ગર્ભાવસ્થા અને મેનોપોઝ દરમિયાન હોર્મોનલ ફેરફારો રોગપ્રતિકારક શક્તિને અસર કરે છે, જેનાથી જોખમ વધે છે.
આનુવંશિક પરિબળો – જો પરિવારમાં કોઈને કોઈ રોગ હોય, તો આગામી પેઢી, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ, તે વિકસાવવાની શક્યતા વધુ હોય છે.
રોગપ્રતિકારક શક્તિની વધુ પ્રવૃત્તિ – સ્ત્રીઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પુરુષો કરતાં વધુ સક્રિય હોય છે. જ્યારે આ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આ વધુ પડતી પ્રવૃત્તિ સ્વસ્થ શરીરના પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ભારતમાં પરિસ્થિતિ શા માટે વધુ ગંભીર છે?
નિષ્ણાતો કહે છે કે મોટાભાગની સ્ત્રીઓ ફક્ત ત્યારે જ તબીબી સહાય લે છે જ્યારે રોગ પહેલાથી જ પ્રગતિ કરી ચૂક્યો હોય. તેઓ ઘણીવાર સતત થાક, સાંધાનો દુખાવો, ત્વચાની સમસ્યાઓ અથવા હળવો તાવ જેવા લક્ષણોને અવગણે છે, વિચારે છે કે તે ફક્ત સામાન્ય ઉંમરની નિશાની અથવા સમસ્યા છે. વધુમાં, પ્રદૂષણ, તણાવ, અનિયમિત ખાવાની આદતો અને ઊંઘનો અભાવ જેવા આધુનિક જીવનશૈલી પરિબળો પણ રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે.
