Petrol-Diesel: પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કેમ ઘટતા નથી? જાણો કંપનીઓની કમાણી અને સરકારના ટેક્સનું રહસ્ય
સામાન્ય માણસ લાંબા સમયથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના મોંઘા ભાવથી પરેશાન છે, જ્યારે બીજી તરફ દેશની ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ સતત મજબૂત નફો કરી રહી છે. આ પરિસ્થિતિએ એક ગંભીર ચર્ચા જગાવી છે કે જ્યારે કંપનીઓનો નફો વધી રહ્યો છે, ત્યારે તેનો સીધો ફાયદો ગ્રાહકોને કેમ નથી મળી રહ્યો? આવનારા દિવસોમાં કાચા તેલના ભાવ અને સરકારની નીતિઓ નક્કી કરશે કે ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડો થશે કે નહીં.
જેપી મોર્ગનનો રિપોર્ટ અને તેલ કંપનીઓનું માર્જિન
તાજેતરમાં ગ્લોબલ બ્રોકરેજ ફર્મ ‘જેપી મોર્ગન’ (JP Morgan) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક રિપોર્ટે આ સમગ્ર વિષય પર નવો પ્રકાશ પાડ્યો છે. સામાન્ય રીતે, ઓઈલ કંપનીઓ જે કિંમતે કાચું તેલ ખરીદે છે અને રિફાઇનિંગ બાદ જે કિંમતે પેટ્રોલ-ડીઝલ વેચે છે, તે બંને વચ્ચેનો તફાવત ‘માર્કેટિંગ માર્જિન’ કહેવાય છે.
રિપોર્ટ મુજબ, પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવ દરમિયાન તેલ કંપનીઓ પર જે દબાણ હતું, તે હવે ઘણું ઓછું થઈ ગયું છે. કંપનીઓનું માર્કેટિંગ માર્જિન ફરીથી ‘પ્રી-કોન્ફ્લિક્ટ’ એટલે કે સંઘર્ષ પહેલાના સ્તર પર પહોંચી ગયું છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તેલ કંપનીઓ હવે પ્રતિ લીટર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર સારો નફો કરી રહી છે. આ સ્થિતિ રોકાણકારો માટે તો સારી છે, પરંતુ ગ્રાહકો માટે તે ચિંતાનો વિષય છે.
સામાન્ય જનતાના સવાલો અને ગણિત
આ સ્થિતિને જોતા સામાન્ય લોકોના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, જો કંપનીઓનો નફો વધી રહ્યો છે, તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ કેમ ઘટતા નથી? આ સવાલના જવાબમાં કેટલીક જટિલ વાસ્તવિકતાઓ સામે આવે છે:
ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ફક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના ભાવ પર જ આધાર રાખતા નથી. તેની અંતિમ કિંમતમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
સરકારી ટેક્સ: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતી એક્સાઈઝ ડ્યુટી અને વેટ (VAT).
ડીલર કમિશન: પેટ્રોલ પંપ માલિકોનો હિસ્સો.
ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને રિફાઇનિંગ ખર્ચ: તેલને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવાનો ખર્ચ.
કંપનીનું માર્જિન: જેનો આપણે ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો.
આ જ કારણ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ઘટાડો થવા છતાં, ગ્રાહકોને તરત જ રાહત મળતી નથી. ટેક્સનું ભારણ એટલું વધારે હોય છે કે તે કંપનીના માર્જિનમાં થયેલા વધારાની અસરને ઘણીવાર દબાવી દે છે.
કાચા તેલની અસ્થિરતા અને ભવિષ્ય
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ સતત ઉપર-નીચે થઈ રહ્યા છે. ક્યારેક મધ્ય પૂર્વના તણાવને કારણે ભાવ આસમાને પહોંચે છે, તો ક્યારેક વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો થવાથી ભાવ નરમ પડે છે. જોકે, વર્તમાન અહેવાલો મુજબ, તેલ બજાર હવે પહેલા કરતા થોડું વધુ સ્થિર થયું છે.
જો આ સ્થિરતા જળવાઈ રહે અને કાચા તેલના ભાવ નિયંત્રણમાં રહે, તો કંપનીઓનો નફો મજબૂત રહેવાની શક્યતા છે. શેરબજારના જાણકારો અને રોકાણકારોની નજર હાલમાં ઓઈલ કંપનીઓના શેર પર ટકેલી છે. પરંતુ, સામાન્ય માણસ માટે મુખ્ય મુદ્દો તો એ જ છે કે આ સ્થિરતાનો લાભ ક્યારે તેમના ખિસ્સા સુધી પહોંચશે.
