બોફોર્સથી 1984ના રમખાણો સુધી… સોનિયા ગાંધીની આત્મકથામાં કયા સવાલોના જવાબ નથી?
કોંગ્રેસનાં વરિષ્ઠ નેતા સોનિયા ગાંધીની પુસ્તક ‘બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ’ હાલમાં રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે. આ પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ પોતાના જીવનના અનેક અનુભવો, રાજીવ ગાંધી સાથેની પહેલી મુલાકાત અને તેમના પારિવારિક જીવન સાથે જોડાયેલી યાદોને રજૂ કરી છે. પુસ્તકમાં કેટલીક એવી વાતો પણ છે, જે વાચકોને ભાવુક બનાવે છે. જોકે, પુસ્તક સામે આવ્યા બાદ અનેક રાજકીય મુદ્દાઓને લઈને ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ કરીને 1984ના શીખ વિરોધી રમખાણો સહિતના સંવેદનશીલ વિષયો પર સોનિયા ગાંધીએ શું લખ્યું છે અને કઈ બાબતોનો ઉલ્લેખ કરવાનું ટાળ્યું છે, તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

પુસ્તકમાં કયા મહત્ત્વના મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ નથી?
પત્રકાર નીરજા ચૌધરીએ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસમાં લખેલા પોતાના લેખમાં સોનિયા ગાંધીની આ પુસ્તકનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. તેમના મતે, આ પુસ્તક ખૂબ જ સમજી-વિચારીને લખવામાં આવ્યું છે. તેમાં સોનિયા ગાંધીએ પોતાના જીવનની કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓને સ્થાન આપ્યું છે, પરંતુ રાજકીય રીતે વિવાદાસ્પદ બની શકે તેવા અનેક મુદ્દાઓ પર મૌન જાળવ્યું છે. નીરજા ચૌધરીના વિશ્લેષણ પ્રમાણે, રાજીવ ગાંધીની હત્યાના કેસમાં દોષિત નલિનીને ગાંધી પરિવાર દ્વારા માફ કરવાનો નિર્ણય હોય કે પછી બોફોર્સ કૌભાંડનો મુદ્દો, આ તમામ બાબતોનો વિસ્તૃત ખુલાસો પુસ્તકમાં જોવા મળતો નથી. તેના બદલે કેટલાક મુદ્દાઓનો માત્ર સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
બોફોર્સથી લઈને રાજીવ ગાંધી સરકારના પતન સુધીના સવાલો
પુસ્તકમાં રાજકીય ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓને પણ વધારે જગ્યા આપવામાં આવી નથી. વર્ષ 1989માં રાજીવ ગાંધીની સરકાર સત્તામાંથી બહાર થઈ તે સમયગાળાની ઘટનાઓ વિશે પણ વિસ્તૃત માહિતી જોવા મળતી નથી. રાજીવ ગાંધીના અનુગામી તરીકે વડાપ્રધાન બનેલા વી.પી. સિંહનો ઉલ્લેખ પણ ખૂબ મર્યાદિત હોવાનું નીરજા ચૌધરીએ નોંધ્યું છે. આ ઉપરાંત બોફોર્સ સોદાને લઈને ઊભા થયેલા રાજકીય વિવાદો વિશે પણ સોનિયા ગાંધીએ વધારે ચર્ચા કરી નથી. આ તમામ મુદ્દાઓ એવા છે, જે ભારતીય રાજકારણમાં લાંબા સમય સુધી ચર્ચાનું કેન્દ્ર રહ્યા હતા. તેથી વાચકોને આશા હતી કે સોનિયા ગાંધી પોતાની આત્મકથામાં આ ઘટનાઓ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા કરશે.
પી.વી. નરસિમ્હા રાવ સાથેના સંબંધોનો પણ મર્યાદિત ઉલ્લેખ
નીરજા ચૌધરીએ પોતાના લેખમાં પૂર્વ વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિમ્હા રાવ સાથે સોનિયા ગાંધીના સંબંધોનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે. તેમના મતે, બંને વચ્ચેના રાજકીય મતભેદો અને સંબંધોની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે પુસ્તકમાં પૂરતી વિગતો આપવામાં આવી નથી. ખાસ કરીને વર્ષ 2004માં નરસિમ્હા રાવના નિધન બાદ તેમના પાર્થિવ શરીરને કોંગ્રેસ મુખ્યાલયમાં લાવવામાં ન આવ્યું હોવાની ઘટના લાંબા સમય સુધી વિવાદમાં રહી હતી. આ ઘટનાને લઈને પણ અનેક સવાલો ઊભા થયા હતા. જોકે, સોનિયા ગાંધીની પુસ્તકમાં આ સમગ્ર વિવાદ અંગે સ્પષ્ટ અને વિસ્તૃત ચર્ચા જોવા મળતી નથી. આ બાબત પણ પુસ્તકમાં રહી ગયેલી મહત્ત્વપૂર્ણ કડીઓમાંની એક ગણાય છે.
નીરજા ચૌધરીના મતે સોનિયા ગાંધી એક મજબૂત રાજકીય ખેલાડી
નીરજા ચૌધરીના વિશ્લેષણ પ્રમાણે, આ પુસ્તક સોનિયા ગાંધીની રાજકીય સમજણ અને પરિપક્વતાને પણ દર્શાવે છે. તેઓ માત્ર એક પારિવારિક વ્યક્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ એક અનુભવી રાજનેતા તરીકે પોતાની વાત રજૂ કરતાં જોવા મળે છે. પુસ્તકના સત્તાવાર વિમોચન કાર્યક્રમમાં દેશના અનેક જાણીતા રાજકીય ચહેરાઓ અને વર્તમાન મુખ્યમંત્રીઓ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન સોનિયા ગાંધીએ પોતાના જીવનના અનુભવો વિશે વાત કરી હતી. તેમણે પોતાના ભૂતકાળની કેટલીક યાદોને ભાવુક અંદાજમાં રજૂ કરી હતી. જોકે, તેમણે કઈ વાતો જાહેર કરવી અને કઈ બાબતોને અંગત રાખવી તે અંગે ખૂબ જ સાવચેતી રાખી હોવાનું નીરજા ચૌધરી માને છે.
પોતાની વાત કહેવાની સાથે વિવાદોથી અંતર જાળવવાનો પ્રયાસ
સોનિયા ગાંધીની આ પુસ્તકને માત્ર આત્મકથા તરીકે જોવાને બદલે તેમના જીવન અને રાજકીય સફરની પસંદગીપૂર્વક રજૂઆત તરીકે પણ જોઈ શકાય છે. એક તરફ તેમણે રાજીવ ગાંધી સાથેના સંબંધો, પરિવાર અને અંગત જીવનની યાદોને વાચકો સમક્ષ મૂકી છે, તો બીજી તરફ અનેક રાજકીય વિવાદો અંગે મૌન જાળવ્યું છે. નીરજા ચૌધરીના મતે, સોનિયા ગાંધી જાણે છે કે કઈ વાત ક્યારે અને કેટલી કહેવી જોઈએ. આ જ કારણ છે કે પુસ્તકમાં કેટલીક ઘટનાઓની ચર્ચા હોવા છતાં અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલોના જવાબ મળતા નથી. હવે આ પુસ્તકને લઈને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા આગળ વધે છે ત્યારે એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે સોનિયા ગાંધીની આ પસંદગીપૂર્વકની રજૂઆત અંગે અન્ય રાજકીય નેતાઓ અને વાચકો કેવો પ્રતિસાદ આપે છે.
