પોલીસ પોતાની મરજીથી કોઈને લોકઅપમાં રાખી શકે નહીં! ધરપકડથી જામીન સુધીના નિયમો જાણી લો
ઘણીવાર ફિલ્મોમાં પોલીસ કોઈ વ્યક્તિને પકડીને દિવસો સુધી લોકઅપમાં રાખતી જોવા મળે છે. પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં પોલીસને આવી મનમાની કરવાની છૂટ નથી. ભારતીય બંધારણ દરેક નાગરિકને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. એટલે કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ કર્યા બાદ તેને કેટલા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખી શકાય, તેના માટે કાયદામાં સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે. ચાર્જશીટ દાખલ ન થઈ હોય તો પણ પોલીસ પોતાની ઇચ્છાથી કોઈને લાંબા સમય સુધી કેદ રાખી શકતી નથી.

પોલીસ 24 કલાકથી વધુ સમય લોકઅપમાં રાખી શકતી નથી
ભારતીય બંધારણની કલમ 22(2) મુજબ, ધરપકડ કરવામાં આવેલી વ્યક્તિને નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ 24 કલાકની અંદર રજૂ કરવી ફરજિયાત છે. આ સમયગાળાની ગણતરી કરતી વખતે ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટ સુધી પહોંચવા માટે લાગતો મુસાફરીનો સમય ગણવામાં આવતો નથી. એટલે પોલીસ કોઈપણ વ્યક્તિને પોતાની મરજીથી દિવસો સુધી પોલીસ સ્ટેશનના લોકઅપમાં રાખી શકતી નથી. 24 કલાકની અંદર તેને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે.
પોલીસ કસ્ટડી અને ન્યાયિક કસ્ટડી વચ્ચે શું છે તફાવત?
મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કર્યા બાદ આરોપીને કસ્ટડીમાં રાખવા અંગે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. અહીં પોલીસ કસ્ટડી અને ન્યાયિક કસ્ટડી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. પોલીસ કસ્ટડીમાં આરોપીને પોલીસની દેખરેખ હેઠળ પૂછપરછ માટે રાખવામાં આવે છે. જ્યારે ન્યાયિક કસ્ટડીમાં આરોપીને જેલમાં મોકલવામાં આવે છે અને તે કોર્ટના આદેશ હેઠળ રહે છે. બંને સ્થિતિમાં પોલીસ પોતાની રીતે નિર્ણય લઈ શકતી નથી.
BNSSની કલમ 187 હેઠળ પોલીસ રિમાન્ડની મહત્તમ મર્યાદા 15 દિવસ
ભારતમાં નવા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા એટલે કે BNSSની કલમ 187 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડી માટે ચોક્કસ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ નિયમ મુજબ આરોપીને કુલ મળીને વધુમાં વધુ 15 દિવસની પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખવાની મંજૂરી મળી શકે છે. જોકે, આ 15 દિવસ એકસાથે હોવા જરૂરી નથી. તપાસની જરૂરિયાત પ્રમાણે મેજિસ્ટ્રેટ અલગ અલગ તબક્કામાં પણ પોલીસ રિમાન્ડ મંજૂર કરી શકે છે.
ચાર્જશીટ દાખલ કરવા માટે પોલીસને 60 કે 90 દિવસ મળે છે
હવે સવાલ એ છે કે પોલીસ કસ્ટડીના 15 દિવસ પૂરા થયા બાદ આરોપીને મુક્ત કરવો પડે છે કે નહીં? તેનો જવાબ છે, જરૂરી નથી. BNSS મુજબ ગંભીર ગુનાઓમાં તપાસ અને ચાર્જશીટ દાખલ કરવા માટે 90 દિવસનો સમય મળે છે. જ્યારે અન્ય ગુનાઓમાં આ સમયમર્યાદા 60 દિવસની હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન કોર્ટના આદેશથી આરોપીને ન્યાયિક કસ્ટડી એટલે કે જેલમાં રાખી શકાય છે.
60 કે 90 દિવસમાં ચાર્જશીટ ન આવે તો આરોપીને શું અધિકાર મળે?
જો તપાસ એજન્સી નિર્ધારિત 60 અથવા 90 દિવસની અંદર ચાર્જશીટ દાખલ ન કરે, તો આરોપીને ડિફોલ્ટ જામીન મેળવવાનો કાયદેસર અધિકાર મળી શકે છે. જોકે, આ માટે આરોપીએ જામીન મેળવવા અરજી કરવી અને જરૂરી શરતો પૂરી કરવી પડે છે. એટલે ચાર્જશીટ દાખલ ન થવાનો અર્થ એ નથી કે આરોપી આપમેળે જેલમાંથી છૂટી જશે. કાયદા મુજબ જામીનનો અધિકાર મેળવવો જરૂરી છે. આમ, ભારતીય કાયદો પોલીસની તપાસની સત્તા અને નાગરિકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે. નોંધનીય છે કે આ સમયમર્યાદાઓ ગુનાની ગંભીરતા અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓ પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
