Pakistan: IMF ની લોન પછી પણ પાકિસ્તાન બેહાલ: અમેરિકા-ઈરાન મધ્યસ્થતા વચ્ચે US પાસે માગી ‘કરન્સી સ્વેપ’ મદદ
ગંભીર આર્થિક સંકટમાં ઘેરાયેલા પાકિસ્તાને હવે ફરી એકવાર વિશ્વ સમક્ષ મદદ માટે હાથ લંબાવ્યો છે. પોતાના ભાંગી પડેલા અર્થતંત્રને સાચવવા માટે પાકિસ્તાને અમેરિકા પાસે ૧૦ અબજ ડૉલર (આશરે ૯૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા) ની મોટી આર્થિક મદદ માગી છે. પાકિસ્તાન પહેલાથી જ ઇન્ટરનેશનલ મોનિટરિંગ ફંડ (IMF) ના બેલઆઉટ પ્રોગ્રામ હેઠળ ચાલી રહ્યું છે, તેમ છતાં તેણે અમેરિકા પાસેથી આ વિશેષ સહાયની માગણી કરી છે.
૧. દેવાના બોજ તળે દબાયેલું પાકિસ્તાન
વર્ષ ૨૦૨૩માં પાકિસ્તાન આર્થિક રીતે નાદાર (ડિફોલ્ટ) થવાની આરે પહોંચી ગયું હતું. તે સમયે IMF દ્વારા આપવામાં આવેલા ૩ અબજ ડૉલરના ઇમરજન્સી પેકેજે તેને ક્ષણિક રાહત આપી હતી. ત્યારબાદ પાકિસ્તાને IMF પાસેથી વધુ ૭ અબજ ડૉલરની લોન લેવી પડી હતી.
જોકે, IMFની શરતોના કારણે પાકિસ્તાન સરકારે દેશના સામાન્ય નાગરિકો પર ભારે કરબોજ (ટેક્સ) લાદવો પડ્યો છે, જેના કારણે ત્યાં મોંઘવારી ચરમસીમાએ પહોંચી ગઈ છે. સામાન્ય જનતા માટે જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ ખરીદવી પણ મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
૨. મિત્ર દેશોની ઉધાર રકમ પર ટકેલું વિદેશી હૂંડિયામણ
પાકિસ્તાનનું વિદેશી હૂંડિયામણ (ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ) અત્યંત ચિંતાજનક સ્તરે છે. તેનું વિદેશી હૂંડિયામણ મુખ્યત્વે ચીન અને સાઉદી અરેબિયા જેવા મિત્ર દેશો પાસેથી લીધેલી ઉધાર રકમ પર જ ટકી રહ્યું છે.
આવી સ્થિતિમાં, જો અમેરિકા પાકિસ્તાનને ૧૦ અબજ ડૉલરની ‘એક્સચેન્જ સ્ટેબિલાઇઝેશન ફેસિલિટી’ (ચલણ વિનિમય સ્થિરતા સુવિધા) આપી દે, તો તેને આર્થિક સંકટમાંથી ઉગરવા માટે એક મોટો ટેકો મળી શકે તેમ છે.
૩. ડિપ્લોમેસીનો ઉપયોગ કરીને મદદ મેળવવાની વ્યૂહરચના
પાકિસ્તાને આર્થિક મદદ મેળવવા માટે એક નવી કૂટનીતિક ચાલ રમી છે. તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના લશ્કરી તણાવ દરમિયાન પાકિસ્તાને બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થતા (મેડિયેશન) કરવાની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ મધ્યસ્થતાના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે પાકિસ્તાનની રાજદ્વારી સ્થિતિ થોડી મજબૂત થઈ છે.
આ જ તકનો લાભ ઉઠાવીને પાકિસ્તાનના નાણાં મંત્રી મુહમ્મદ ઔરંગઝેબે વોશિંગ્ટનમાં અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટ સાથે મુલાકાત કરી હતી અને આ ૧૦ અબજ ડૉલરની દ્વિપક્ષીય વિનિમય સ્થિરતા સુવિધા માટે વિનંતી કરી હતી.
૪. સામાન્ય લોન અને આ સુવિધા વચ્ચે શું તફાવત છે?
અમેરિકા પાસે માગવામાં આવેલી આ સહાય સામાન્ય લોન કે દાન કરતા સાવ અલગ છે. આ એક પ્રકારનું ‘કરન્સી સ્વેપ’ (Currency Swap) છે.
આ પ્રક્રિયા હેઠળ અમેરિકી ટ્રેઝરી પાકિસ્તાનને કોઈ ભીખ કે દાન આપતી નથી.
તેના બદલે, અમેરિકી ડૉલર સામે પાકિસ્તાની રૂપિયાનો એક કામચલાઉ વિનિમય (સ્વેપ) થાય છે.
આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એવો સંદેશ જાય છે કે પાકિસ્તાન પાસે ટૂંકા ગાળા માટે ડૉલરની ગેરંટી ઉપલબ્ધ છે.
પરિણામે, દેશમાં વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધે છે અને IMFની કડક શરતો વિના અર્થતંત્રને સ્થિરતા મળે છે.
