Obesity Myths: એક કાયમી બીમારી, તેને દૂર કરવા માટે માત્ર ડાયટિંગ પૂરતું નથી
આજની દુનિયામાં મેદસ્વીતા (Obesity) સૌથી વધુ ખોટી રીતે સમજાયેલી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓમાંની એક છે. આપણે ઘણીવાર માની લઈએ છીએ કે વ્યક્તિ જાડી છે કારણ કે તે આળસુ છે અથવા વધારે ખાય છે. પરંતુ ‘વૉય ઇન્ડિયા’ (Way India) ના સહ-સંસ્થાપક સલોની પાલીવાલના મતે, આ માત્ર એક ખોટી ધારણા નથી, પરંતુ એક ગંભીર ગેરસમજ છે જે લાખો લોકોના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. મેદસ્વીતા એ માત્ર શરીરના વજનનો આંકડો નથી, પરંતુ તે એક જટિલ તબીબી સ્થિતિ છે.
શું મેદસ્વીતા માત્ર જીવનશૈલીની ભૂલ છે?
સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે મેદસ્વીતા એ વ્યક્તિની જીવનશૈલીનું પરિણામ છે. સત્ય એ છે કે, વજન વધવા પાછળ આનુવંશિક (Genetic), હોર્મોનલ અસંતુલન, અપૂરતી ઊંઘ, માનસિક તણાવ, પાચનતંત્રના બેક્ટેરિયા (Gut Microbiome) અને પર્યાવરણીય પરિબળોનો મોટો ફાળો હોય છે. એક જ પ્રકારનો ખોરાક લેતા બે વ્યક્તિઓનું વજન અલગ હોઈ શકે છે કારણ કે દરેકના શરીરનું મેટાબોલિઝમ અને હોર્મોન્સ અલગ રીતે કામ કરે છે. તેથી, મેદસ્વી વ્યક્તિને માત્ર ‘આળસુ’ ગણવી એ અત્યંત પૂર્વગ્રહયુક્ત છે.
‘ઓછું ખાઓ અને વધુ કસરત કરો’ – શું આ પૂરતું છે?
દરેકને એવું લાગે છે કે ડાયેટિંગ અને કસરત એ મેદસ્વીતાનો રામબાણ ઈલાજ છે. જોકે આ સલાહ ફાયદાકારક છે, પરંતુ મેદસ્વીતા જેવી લાંબા ગાળાની અને જટિલ બીમારી માટે તે પૂરતી નથી. શરીરમાં ભૂખને નિયંત્રિત કરતા હોર્મોન્સ – ‘ઘ્રેલિન’ (Ghrelin) અને ‘લેપ્ટિન’ (Leptin) – જ્યારે અસંતુલિત થાય છે, ત્યારે ભૂખને કાબૂમાં રાખવી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે શારીરિક રીતે મુશ્કેલ બની જાય છે. જ્યારે ઈન્સ્યુલિન અને કોર્ટિસોલ હોર્મોન્સ અનિયંત્રિત હોય, ત્યારે ગમે તેટલી મહેનત કરવા છતાં વજન ઘટતું નથી. આ સમયે તેને ‘ઈચ્છાશક્તિનો અભાવ’ કહેવો તે ખોટું છે.
અદ્રશ્ય જોખમ: વિસરલ ઓબેસિટી
દક્ષિણ એશિયાઈ લોકો, ખાસ કરીને ભારતીયો માટે એક મોટું જોખમ ‘વિસરલ ઓબેસિટી’ (Visceral Obesity) છે. ઘણીવાર વ્યક્તિ બહારથી પાતળી દેખાતી હોય છે, પણ તેમના શરીરના આંતરિક અંગો (લીવર, હૃદય) ની આસપાસ ચરબી જમા થયેલી હોય છે. માત્ર BMI (Body Mass Index) ના આધારે સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન કરવું એ ભૂલભરેલું છે. ઘણીવાર વજન ન વધ્યું હોય તો પણ તે ગંભીર રોગોનું કારણ બની શકે છે.
શું વજન ઘટાડ્યા પછી તે કાયમ માટે જળવાઈ રહે છે?
ઘણા લોકો માને છે કે એકવાર ડાયટિંગથી વજન ઘટી ગયું એટલે કામ પૂરું થયું. પરંતુ શરીરનું મગજ તેના જૂના વજનને જાળવી રાખવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલું હોય છે. આથી, વજન ઘટ્યા પછી પણ તે ફરી વધવાની શક્યતા રહે છે. આ જ કારણ છે કે મેદસ્વીતાના કાયમી ઈલાજ માટે લાંબા ગાળાની તબીબી સલાહ અને યોગ્ય સારવારની જરૂર પડે છે. આધુનિક દવાઓ જેવી કે GLP-1 (સેમાગ્લુટાઈડ વગેરે) આ પ્રક્રિયામાં હોર્મોન્સને સંતુલિત કરીને મદદરૂપ સાબિત થાય છે. આ દવાઓ કોઈ ‘શોર્ટકટ’ નથી, પરંતુ તે એક પ્રકારની તબીબી થેરાપી છે.
મેદસ્વીતા એક ‘ક્રૉનિક ડિઝીઝ’ છે
WHO અને અમેરિકન મેડિકલ એસોસિએશન હવે મેદસ્વીતાને એક ‘ક્રૉનિક બીમારી’ ગણે છે. તે હૃદયરોગ, ટાઈપ-૨ ડાયાબિટીસ, સ્લીપ એપનિયા અને વિવિધ પ્રકારના કેન્સર સહિત ૨૦૦ થી વધુ ગંભીર સમસ્યાઓનું મૂળ છે. તેથી, મેદસ્વીતાને માત્ર સુંદરતા સાથે જોડવાને બદલે તેને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા તરીકે જોવી જોઈએ. સમયસર ડોક્ટરની સલાહ લેવી અને આ બીમારીને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજવી એ જ તેના ઈલાજ માટેનું પ્રથમ પગલું છે.
