Cancer Drug: કેરળ હાઈકોર્ટનો હૃદયદ્રાવક કિસ્સો: કેન્સરની મોંઘી દવાઓ અને ન્યાયિક વિલંબ સામે સીજેઆઈને ઝડપી સુનાવણીની અપીલ
કેન્સર જેવી જીવલેણ અને ગંભીર બીમારી સામે લડતા દર્દીઓ માટે સમયસર અને સસ્તી દવાઓ મળવી એ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ લાઈફ સેવિંગ (જીવનરક્ષક) દવા મેળવવાનો મામલો વર્ષો સુધી કાનૂની ગૂંચવણોમાં અટવાયેલો રહે, ત્યારે તેની સીધી કિંમત દર્દીએ પોતાના જીવથી ચૂકવવી પડે છે. આવી જ એક હૃદયદ્રાવક અને આંખ ઉઘાડનારી ઘટના કેરળ હાઈકોર્ટમાંથી સામે આવી છે, જ્યાં કેન્સરની સસ્તી દવા માટે લડત લડી રહેલી એક મહિલા દર્દીનું આખરી ચુકાદાની રાહ જોતા જોતા જ અવસાન થઈ ગયું.
આ કાયદાકીય લડાઈ જૂન ૨૦૨૨ માં કેરળ હાઈકોર્ટમાં શરૂ થઈ હતી. સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) થી પીડિત એક મહિલા દર્દીએ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને કેન્સરની અત્યંત મહત્વની દવા ‘રિબોસિક્લિબ’ (Ribociclib) સામાન્ય દર્દીઓ માટે સસ્તી દરે ઉપલબ્ધ કરાવવા માંગ કરી હતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ થી લઈને અત્યાર સુધીમાં આ કેસને આખરી સુનાવણી અને અંતિમ દલીલો માટે બોર્ડ પર ૫૭ વખત લિસ્ટ (સૂચિબદ્ધ) કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ કમનસીબે, એકપણ તારીખે આ મામલે અંતિમ ફેંસલો આવી શક્યો નહીં. આ લાંબી રાહ દરમિયાન જ અરજીકર્તા મહિલાનું કેન્સર સામે લડતા લડતા મોત નીપજ્યું. જોકે, હાઈકોર્ટે આ વિષયને જાહેર જનતાના વ્યાપક હિત સાથે જોડાયેલો ગણીને, મહિલાના મૃત્યુ પછી પણ સુનાવણી ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો છે. હવે આ મામલે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ને હસ્તક્ષેપ કરવા અને ઝડપી સુનાવણી કરવા અપીલ કરવામાં આવી છે.
પેટન્ટ એક્ટની કલમ 100 અને જેનરિક દવાની માંગ: ભાવમાં 95% ઘટાડાની આશા
અરજીકર્તા મહિલા દ્વારા કોર્ટ સમક્ષ એવી દાદ માંગવામાં આવી હતી કે, કેન્દ્ર સરકાર પેટન્ટ એક્ટ (Patent Act) ની કલમ ૧૦૦ હેઠળ ‘ગવર્મેન્ટ યુઝ લાયસન્સ’ જારી કરે. જો સરકાર આ વિશેષ લાયસન્સ મંજૂર કરી દે, તો ભારતમાં જ આ મોંઘી દવાનું જેનરિક વર્ઝન (નકલ) બનાવવાનો રસ્તો સાફ થઈ જાય. સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન થવાના કારણે આ દવાની કિંમતમાં ૯૦ થી ૯૫ ટકા સુધીનો જંગી ઘટાડો થઈ શકે તેમ છે, જે સામાન્ય દર્દીઓ માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થાય.
કેન્સરની દવાઓ સામાન્ય માણસની પહોંચ બહાર: લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ
અદાલતમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા દર્શાવે છે કે હાલમાં ભારતમાં કેન્સરની સારવાર કેટલી હદે મોંઘી છે. બજારમાં ‘રિબોસિક્લિબ’ દવાનો માસિક ખર્ચ આશરે ૭૮,૪૦૦ રૂપિયા જેટલો થાય છે. જ્યારે આવી જ અન્ય એક વૈકલ્પિક દવા ‘એબેમાસિક્લિબ’ (Abemaciclib) ની કિંમત દર્દીની સ્થિતિ મુજબ દર મહિને ૪૭,૭૦૦ રૂપિયાથી લઈને છેક ૯૫,૫૦૦ રૂપિયા સુધી પહોંચી જાય છે. મધ્યમ કે ગરીબ વર્ગના પરિવાર માટે દર મહિને માત્ર દવાઓ પાછળ આટલો મોટો ખર્ચ કરવો અશક્ય સમાન છે, જેના લીધે અનેક દર્દીઓ સારવાર વિના જ દમ તોડી દે છે.
સરકારનો તર્ક: સ્તન કેન્સર ‘રાષ્ટ્રીય કટોકટી’ નથી!
આ કેસમાં કેન્દ્ર સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે ‘રિબોસિક્લિબ’ કેન્સરના દર્દીઓ માટે એક અત્યંત અસરકારક દવા છે. આમ છતાં, સરકારે આ દવા માટે ખાસ સરકારી લાયસન્સ જારી કરવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો છે. સરકારનો તર્ક છે કે બ્રેસ્ટ કેન્સરની સ્થિતિને કોઈ ‘નેશનલ ઈમરજન્સી’ (રાષ્ટ્રીય કટોકટી) ની શ્રેણીમાં મૂકી શકાય નહીં, તેથી પેટન્ટના નિયમોમાં આ પ્રકારે છૂટછાટ આપી શકાય નહીં.
બંધારણની કલમ 21 અને આરોગ્યનો અધિકાર: અદાલત સામે મોટો સવાલ
બીજી તરફ, અરજીકર્તાઓ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રના કાર્યકરોનો દલીલ છે કે ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૧ (Article 21) હેઠળ દેશના દરેક નાગરિકને મળેલા ‘જીવવાના અધિકાર’ માં ‘આરોગ્યનો અધિકાર’ પણ સામેલ છે. તેથી, જીવ બચાવતી દવાઓ સસ્તા દરે નાગરિકોને ઉપલબ્ધ કરાવવી એ કલ્યાણકારી સરકારની બંધારણીય જવાબદારી છે.
આ કેસમાં કેન્દ્ર સરકાર, દવા બનાવતી વિદેશી કંપનીઓ અને તમામ પક્ષકારો પોતાના વિગતવાર જવાબો કોર્ટમાં સબમિટ કરી ચૂક્યા છે. અદાલતની મદદ માટે ‘એમિકસ ક્યુરી’ (કોર્ટના મિત્ર) ની પણ નિમણૂક કરાઈ હતી અને વર્કિંગ ગ્રુપના અહેવાલો પણ આવી ગયા છે. તમામ પુરાવાઓ હોવા છતાં, ન્યાયિક પ્રક્રિયાની ધીમી ગતિને કારણે હજુ સુધી આ બંધારણીય પ્રશ્ન પર કોઈ આખરી ચુકાદો આવ્યો નથી, જે દેશની ન્યાય પ્રણાલી સામે પણ ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.
