એન્ટિબાયોટિક દવાઓ પર સરકારની કડક નજર! દર્દીઓની સુરક્ષા માટે બદલાશે ઉત્પાદનના નિયમો
દેશમાં દવાઓની ગુણવત્તા અને દર્દીઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવાની તૈયારી કરી રહી છે. ખાસ કરીને એન્ટિમાઇક્રોબિયલ દવાઓના ઉત્પાદન અને તેના પર થતી દેખરેખને વધુ કડક બનાવવાની દિશામાં આરોગ્ય મંત્રાલયે નવી દરખાસ્ત રજૂ કરી છે. 6 નવેમ્બર, 2026ના રોજ મંત્રાલયે ડ્રાફ્ટ ગેઝેટ નોટિફિકેશન G.S.R. 983(E) જાહેર કર્યું છે. આ દરખાસ્ત હેઠળ ન્યૂ ડ્રગ્સ એન્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ રૂલ્સ, 2019ના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી છે. જો આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવશે, તો એન્ટિમાઇક્રોબિયલ દવાઓનું ઉત્પાદન શરૂ કરતાં પહેલાં ઉત્પાદકોએ કેન્દ્રીય લાઇસન્સિંગ સત્તામંડળની મંજૂરી મેળવવી પડશે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દવાઓની ગુણવત્તા સુધારવા, બિનઅસરકારક દવાઓના ઉત્પાદન પર નિયંત્રણ લાવવા અને એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સના વધતા જોખમને રોકવાનો છે.

એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ શું છે અને સરકાર કેમ ચિંતિત છે?
એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ એટલે એવી સ્થિતિ, જેમાં બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવો સામે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓ ધીમે ધીમે ઓછી અસરકારક બનવા લાગે છે. પરિણામે સામાન્ય રીતે સારવારથી મટી જતાં ચેપનો ઉપચાર કરવો પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. આ સમસ્યા માત્ર ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ગંભીર આરોગ્ય પડકાર બની છે. દવાઓનો બિનજરૂરી ઉપયોગ, ખોટી માત્રામાં સેવન અને અધૂરી સારવાર પણ આ સમસ્યાને વધારી શકે છે. જો ચેપ ફેલાવતા જીવાણુઓ દવાઓ સામે પ્રતિરોધક બની જાય, તો દર્દીઓને લાંબી સારવાર અને વધુ ખર્ચનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ગંભીર પરિસ્થિતિમાં દર્દીના જીવનને પણ જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. આ જ કારણસર સરકાર હવે દવાઓના ઉત્પાદનથી લઈને તેની ગુણવત્તા સુધી કડક દેખરેખ રાખવા માગે છે.
દવાઓના ઉત્પાદન પહેલાં કઈ તપાસ કરાવવી જરૂરી બનશે?
આરોગ્ય મંત્રાલયે કેટલીક એન્ટિમાઇક્રોબિયલ દવાઓને પૂરતી નિયમનકારી તપાસ વિના ઉત્પાદનની મંજૂરી મળતી હોવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. દવાની ગુણવત્તા અને અસરકારકતા ચકાસવા માટે બાયોઅવેલેબિલિટી, બાયોઇક્વિવેલન્સ અને સ્ટેબિલિટી જેવા અભ્યાસ જરૂરી બની શકે છે. બાયોઅવેલેબિલિટી દ્વારા દવા શરીરમાં કેટલી માત્રામાં અને કેટલી ઝડપથી પહોંચે છે તેની તપાસ કરવામાં આવે છે. જ્યારે બાયોઇક્વિવેલન્સથી દવાની સરખામણી સંદર્ભ દવા સાથે કરવામાં આવે છે. સ્ટેબિલિટી અભ્યાસ દ્વારા દવા નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન પોતાની ગુણવત્તા જાળવી રાખે છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે. આવી વૈજ્ઞાનિક તપાસ વગર દવા બજારમાં આવે તો તેની અસરકારકતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. તેથી સરકાર ઉત્પાદન પહેલાં જરૂરી અભ્યાસ અને મંજૂરીની પ્રક્રિયાને વધુ મજબૂત બનાવવા માગે છે.
હવે દવા બનાવતી કંપનીઓએ કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી લેવી પડશે
પ્રસ્તાવિત સુધારામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર દવાના ઉત્પાદન માટેની મંજૂરીની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે. હાલમાં સંબંધિત રાજ્ય લાઇસન્સિંગ સત્તામંડળ (SLA) પાસેથી ઉત્પાદન લાઇસન્સ મેળવવાની પ્રક્રિયા લાગુ પડે છે. પરંતુ નવા પ્રસ્તાવ પ્રમાણે નિર્ધારિત એન્ટિમાઇક્રોબિયલ દવાઓ માટે ઉત્પાદકોએ પહેલાં કેન્દ્રીય લાઇસન્સિંગ સત્તામંડળ (CLA) પાસેથી મંજૂરી મેળવવી પડશે. ત્યારબાદ જ તેઓ રાજ્ય સ્તરે ઉત્પાદન લાઇસન્સ માટે અરજી કરી શકશે. આ વ્યવસ્થાથી કેન્દ્ર સરકારને દવાઓના ઉત્પાદન પર વધુ અસરકારક દેખરેખ રાખવામાં મદદ મળશે. સાથે જ વિવિધ રાજ્યોમાં મંજૂરીની પ્રક્રિયામાં એકરૂપતા લાવવાનો અને દવાઓની ગુણવત્તા માટે કડક માપદંડ લાગુ કરવાનો હેતુ પણ છે. જોકે આ નિયમ હાલમાં દરખાસ્તના તબક્કામાં છે.

દર્દીઓ અને દવા ઉદ્યોગ પર શું અસર પડી શકે છે?
જો સરકારની આ દરખાસ્તને અંતિમ મંજૂરી મળશે, તો દવા ઉત્પાદક કંપનીઓએ ઉત્પાદન શરૂ કરતાં પહેલાં વધારાની નિયમનકારી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે. તેના કારણે કેટલીક દવાઓના ઉત્પાદન માટે મંજૂરી મેળવવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે. જોકે લાંબા ગાળે આ વ્યવસ્થાથી બજારમાં ઉપલબ્ધ દવાઓની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા સુધરવાની અપેક્ષા છે. દર્દીઓને યોગ્ય ગુણવત્તાવાળી અને અસરકારક દવાઓ મળી રહે તે માટે પણ આ પગલું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને ચેપની સારવારમાં વપરાતી દવાઓની અસરકારકતા જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે દવાઓના ભાવ અથવા બજારમાં ઉપલબ્ધતા પર કેટલી અસર થશે તે અંગે હાલમાં કોઈ સત્તાવાર અંદાજ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. તેની અસર અંતિમ નિયમો અને અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે.
સરકારને જનતા અને દવા કંપનીઓ પાસેથી સૂચનો મંગાવ્યાં
આરોગ્ય મંત્રાલયે આ સુધારાને તાત્કાલિક અંતિમ સ્વરૂપ આપવાને બદલે જાહેર ચર્ચા માટે મૂક્યો છે. 6 નવેમ્બરે જાહેર કરાયેલા ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન અંતર્ગત સામાન્ય નાગરિકો, દવા ઉત્પાદક કંપનીઓ અને સંબંધિત ક્ષેત્રના હિતધારકો પાસેથી વાંધા તથા સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા છે. મળેલા પ્રતિભાવોનો અભ્યાસ કર્યા બાદ સરકાર આગળનો નિર્ણય લેશે. આ સમગ્ર પહેલ પાછળ એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ સામે વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલા પ્રયાસો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. G20 નવી દિલ્હી લીડર્સ ડિક્લેરેશનમાં પણ આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે ‘વન હેલ્થ’ અભિગમ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ અભિગમમાં માનવ, પ્રાણી અને પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્યને એકબીજા સાથે જોડાયેલાં માનીને સંકલિત પ્રયાસો કરવાની વાત છે.
દવાઓની ગુણવત્તા સુધારવા માટે મોટું પગલું
સરકારની આ દરખાસ્તનો મુખ્ય હેતુ માત્ર દવા ઉત્પાદકો પર નિયંત્રણ લાવવાનો નથી, પરંતુ દર્દીઓને સુરક્ષિત અને અસરકારક સારવાર મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે. એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સનું જોખમ વધતું અટકાવવા માટે યોગ્ય દવા, યોગ્ય માત્રા અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન અત્યંત જરૂરી છે. જો આ સુધારો અમલમાં આવશે, તો એન્ટિમાઇક્રોબિયલ દવાઓના ઉત્પાદનની મંજૂરી પ્રક્રિયામાં કેન્દ્રની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનશે. જોકે અંતિમ નિયમો જાહેર થયા બાદ જ તેની ચોક્કસ અસર સ્પષ્ટ થશે. હાલ આ દરખાસ્ત અંગે સરકારના અંતિમ નિર્ણયની રાહ જોવી પડશે.
