HIV કેવી રીતે ફેલાય છે? શારીરિક સંબંધો દરમિયાન આ બેદરકારી બની શકે છે જોખમી, જાણો AIDSથી બચવાની રીત
દુનિયાભરમાં અનેક પ્રકારના ચેપી રોગો જોવા મળે છે, જેમાંથી કેટલાક રોગો શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ધીમે ધીમે નબળી પાડે છે. આવો જ એક ગંભીર ચેપ HIV છે. આ ચેપ વિશે આજે પણ લોકોમાં ઘણી ગેરમાન્યતાઓ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને કપલ્સમાં અસુરક્ષિત શારીરિક સંબંધો અને કેટલીક બેદરકારીને કારણે HIV સંક્રમણ ફેલાવાનું જોખમ વધી શકે છે. સમયસર તપાસ અને યોગ્ય સારવાર ન મળે તો આ ચેપ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. તેથી HIV કેવી રીતે ફેલાય છે અને તેનાથી બચવા માટે કઈ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે, તે સમજવું ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

શું છે HIV સંક્રમણ અને તે શરીરને કેવી રીતે અસર કરે છે?
WHOના જણાવ્યા અનુસાર, HIV એટલે કે હ્યુમન ઇમ્યુનોડેફિશિયન્સી વાયરસ એવો વાયરસ છે, જે માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર હુમલો કરે છે. ખાસ કરીને તે શરીરમાં રહેલા CD4 નામના સફેદ રક્તકણોને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ કોષો શરીરને વિવિધ ચેપ અને બીમારીઓ સામે લડવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે HIV આ કોષોની સંખ્યા ઘટાડે છે, ત્યારે શરીરની રોગો સામે લડવાની ક્ષમતા નબળી પડવા લાગે છે. પરિણામે વ્યક્તિને ટીબી, અન્ય ગંભીર ચેપ અને કેટલાક પ્રકારના કેન્સર થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
HIV અને AIDS વચ્ચે શું છે તફાવત?
ઘણા લોકો HIV અને AIDSને એક જ બીમારી માને છે, પરંતુ બંને વચ્ચે તફાવત છે. HIV એક વાયરસ છે, જ્યારે AIDS આ સંક્રમણનો સૌથી ગંભીર તબક્કો છે. જો HIVનું સમયસર નિદાન ન થાય અને યોગ્ય સારવાર લેવામાં ન આવે, તો વર્ષો દરમિયાન તે AIDSનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. જોકે, આજના સમયમાં એન્ટીરેટ્રોવાયરલ થેરાપી એટલે કે ART દ્વારા HIVને નિયંત્રણમાં રાખી શકાય છે. નિયમિત સારવાર લેતા HIV ધરાવતી વ્યક્તિ લાંબું અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકે છે. એટલે HIVનું નિદાન થાય એટલે AIDS થશે જ એવું નથી.
કપલ્સની કઈ ભૂલોથી HIV સંક્રમણ ફેલાઈ શકે છે?
HIV ફેલાવાનું સૌથી જાણીતું કારણ અસુરક્ષિત શારીરિક સંબંધો છે. જો HIV સંક્રમિત વ્યક્તિ સાથે કોન્ડોમનો ઉપયોગ કર્યા વગર યોનિમાર્ગ અથવા ગુદામાર્ગ દ્વારા શારીરિક સંબંધ બાંધવામાં આવે, તો બીજા પાર્ટનરને પણ ચેપ લાગવાનું જોખમ રહે છે. ખાસ કરીને જ્યારે બંને પાર્ટનરને પોતાના HIV સ્ટેટસ વિશે જાણકારી ન હોય, ત્યારે જોખમ વધી શકે છે. એકથી વધુ પાર્ટનર સાથે અસુરક્ષિત સંબંધો બાંધવા અને HIVની તપાસ ન કરાવવી પણ જોખમ વધારી શકે છે. તેથી કપલ્સે એકબીજાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જવાબદારી રાખવી જરૂરી છે.

એક જ સોય અથવા સિરીંજનો ઉપયોગ કરવો પણ જોખમી
HIV માત્ર શારીરિક સંબંધોથી જ ફેલાતો નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ HIV સંક્રમિત હોય અને તેની વપરાયેલી સોય અથવા સિરીંજનો ઉપયોગ બીજી વ્યક્તિ કરે, તો લોહીના સંપર્કથી વાયરસ ફેલાઈ શકે છે. ખાસ કરીને નશીલા પદાર્થોનું ઇન્જેક્શન લેવા માટે એક જ સોયનો વારંવાર ઉપયોગ કરવો જોખમી છે. આ ઉપરાંત, યોગ્ય રીતે સ્ટેરિલાઇઝ ન કરાયેલા તબીબી સાધનોનો ઉપયોગ પણ ચેપનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. તેથી હંમેશાં નવી અને સ્વચ્છ સોય તથા સિરીંજનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
માતાથી બાળકમાં પણ ફેલાઈ શકે છે HIV
HIV સંક્રમિત ગર્ભવતી મહિલામાંથી તેના બાળક સુધી પણ આ વાયરસ પહોંચી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન, બાળકના જન્મ સમયે અથવા સ્તનપાન દ્વારા સંક્રમણ ફેલાવાની શક્યતા રહે છે. જોકે, યોગ્ય સમયે HIVની તપાસ કરાવીને અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ART સારવાર લેવાથી બાળકમાં ચેપ ફેલાવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. તેથી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન HIV સ્ક્રીનિંગ કરાવવું અને નિષ્ણાતની સલાહ પ્રમાણે સારવાર લેવી ખૂબ જરૂરી છે. યોગ્ય તબીબી દેખરેખ માતા અને બાળક બંનેના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
HIVથી બચવા માટે કઈ સાવચેતી રાખવી જરૂરી?
HIVથી બચવા માટે કપલ્સે શારીરિક સંબંધો દરમિયાન યોગ્ય રીતે કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જોખમ હોય તો HIVની નિયમિત તપાસ કરાવવી અને ડૉક્ટરની સલાહથી PrEP જેવી પ્રિવેન્શન દવા લેવી પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે. સંભવિત સંપર્ક પછી 72 કલાકની અંદર PEP સારવાર શરૂ કરવાથી ચેપનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. HIV ગળે મળવાથી, હાથ મિલાવવાથી, એકસાથે જમવાથી કે સામાન્ય ચુંબન કરવાથી ફેલાતો નથી. તેથી HIV ધરાવતા લોકો સાથે ભેદભાવ કરવાને બદલે તેમને યોગ્ય સારવાર અને સહકાર આપવો જોઈએ. સમયસર તપાસ અને જાગૃતિ જ બચાવનો સૌથી મહત્ત્વનો આધાર છે.
