Heatwave Health Risks: શું તમે પણ ગરમીમાં દિવસભર ઘણું પાણી પીવો છો? હોસ્પિટલ પહોંચતા પહેલા આ લેખ જરૂર વાંચો
ઉનાળાની આકરી ગરમી અને લૂના પ્રકોપ વચ્ચે આપણે વારંવાર સાંભળીએ છીએ કે શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવા માટે દિવસમાં ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવું જોઈએ. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જરૂર કરતા વધુ પાણી પીવાથી કોઈ વ્યક્તિ હોસ્પિટલના ICU સુધી પહોંચી શકે? દિલ્હીમાં બનેલી એક ચોંકાવનારી ઘટનાએ આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને સામાન્ય જનતાને વિચારતા કરી દીધા છે. આ કિસ્સો સાબિત કરે છે કે ગરમીમાં માત્ર ‘પાણી’ પીવું જ પૂરતું નથી, પરંતુ ‘સાચી રીતે’ હાઇડ્રેટ થવું જરૂરી છે.
ICU સુધી પહોંચાડનાર ૫ લિટર પાણીની ઘટના
દિલ્હીના એક ૨૫ વર્ષીય યુવાન સાથે બનેલી આ ઘટના પાછળનું કારણ અતિશય પાણીનો વપરાશ હતો. આ યુવાન દિવસભર કાળઝાળ ગરમીમાં બાઇક પર ફિલ્ડ વર્ક કરી રહ્યો હતો. ગરમીથી બચવા માટે તેણે દિવસ દરમિયાન સતત પાણી પીવાનું રાખ્યું અને સાંજ સુધીમાં અંદાજે ૫ લિટર જેટલું પાણી પી લીધું. તેને લાગ્યું કે તે પોતાના શરીરનું ધ્યાન રાખી રહ્યો છે, પરંતુ તે એક મોટી ભૂલ કરી રહ્યો હતો.
તેણે આખા દિવસ દરમિયાન કશું જ નક્કર (solid food) ખાધું નહોતું. ન તો કોઈ ફળ ખાધા, ન કોઈ ઈલેક્ટ્રોલાઈટ ડ્રિંક લીધું કે ન તો મીઠાવાળો કોઈ ખોરાક લીધો. સાંજ પડતા જ તેને ચક્કર આવવા લાગ્યા અને ઉબકા જેવું થવા લાગ્યું. શરૂઆતમાં તેને થાક લાગ્યો હોય તેમ માનીને અવગણના કરી, પરંતુ ધીમે-ધીમે તેની હાલત લથડવા લાગી. તેની બોલી લથડવા માંડી અને તે દિશાહીન (confused) થવા લાગ્યો. તાત્કાલિક હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવતા તબીબો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
નિદાન: મીઠાની ઉણપ એટલે કે ‘હાઈપોનેટ્રેમિયા’
ડોક્ટરોએ તપાસ કરતા માલૂમ પડ્યું કે યુવાનના શરીરમાં સોડિયમ (Sodium) નું સ્તર જોખમી રીતે ઘટી ગયું હતું. સામાન્ય રીતે માનવ શરીરમાં સોડિયમનું સ્તર $135-145 \text{ mEq/L}$ હોવું જોઈએ, પરંતુ આ યુવાનમાં તે ઘટીને માત્ર $124 \text{ mEq/L}$ રહી ગયું હતું. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘હાઈપોનેટ્રેમિયા’ (Hyponatremia) કહેવામાં આવે છે.
આવું કેમ થયું?
જ્યારે આપણે ગરમીમાં કામ કરીએ છીએ ત્યારે પરસેવા વાટે શરીરનું તાપમાન જળવાય છે. પરંતુ પરસેવો માત્ર પાણી નથી; તેમાં મીઠું અને પોટેશિયમ જેવા ખનિજો પણ હોય છે. જ્યારે આ યુવાને માત્ર પાણી પીધું અને ખોરાક કે ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ ન લીધા, ત્યારે તેના લોહીમાં રહેલું સોડિયમ એકદમ પાતળું પડી ગયું.
હાઈપોનેટ્રેમિયા કેમ ખતરનાક છે?
સોડિયમ આપણા મગજ અને ચેતાતંત્રના યોગ્ય સંચાલન માટે અત્યંત જરૂરી છે. જ્યારે લોહીમાં સોડિયમ ઘટી જાય છે, ત્યારે વધારાનું પાણી શરીરના કોષોમાં ઘૂસવા લાગે છે, જેના કારણે કોષોમાં સોજો આવે છે. જો આ સોજો મગજના કોષોમાં આવે, તો તે અત્યંત ગંભીર બની શકે છે.
શરૂઆતી લક્ષણો: માથાનો દુખાવો, ઉબકા, ઉલટી, અને અતિશય નબળાઈ.
ગંભીર લક્ષણો: મૂંઝવણ, યાદશક્તિ જવી, ખેંચ આવવી અને વ્યક્તિ કોમામાં પણ જઈ શકે છે.
હાઈડ્રેશનનો સાચો રસ્તો શું છે?
ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં તાપમાન $45^{\circ}\text{C}$ ને પાર કરી જાય છે, ત્યાં માત્ર સાદું પાણી પીવું પૂરતું નથી. નિષ્ણાતોના મતે હાઈડ્રેશન માટે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
માત્ર પાણી નહીં, ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ પણ લો: પાણીની સાથે મીઠું અને ખાંડનું મિશ્રણ અથવા ORS (Oral Rehydration Solution) લેવું હિતાવહ છે.
કુદરતી પીણાં: નાળિયેર પાણી, લીંબુ શરબત, છાશ અને તાજા ફળોના રસનો ઉપયોગ કરો. છાશમાં મીઠું અને જીરું નાખીને પીવાથી શરીરમાં ખનિજોનું સંતુલન જળવાય છે.
ભૂખ્યા પેટે ન રહો: ગરમીમાં ભલે ભૂખ ઓછી લાગે, પણ હળવો ખોરાક અને ફળો લેતા રહેવા જોઈએ જેથી શરીરને જરૂરી ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ મળતા રહે.
એકસાથે વધુ પાણી ન પીવો: તરસ લાગે તેમ થોડું-થોડું પાણી પીવો. એકસાથે લીટરબંધ પાણી પીવાથી કિડની પર પણ દબાણ આવે છે.
