વિશ્વ પર ચીનનું ૯૪ લાખ કરોડનું દેવું: પાકિસ્તાનથી લઈને શ્રીલંકા સુધી કયા દેશો ફસાયા ચીનની વ્યાજખોરીની જાળમાં?
વર્ષ ૨૦૧૩માં ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે તેમના મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) ની જાહેરાત કરી હતી. આ યોજના અંતર્ગત ચીને એશિયા, યુરોપ અને આફ્રિકાના વિવિધ દેશોમાં માર્ગો, રેલવે નેટવર્ક, પુલ અને બંદરો જેવા માળખાકીય વિકાસ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) ના નામે વિપુલ પ્રમાણમાં મૂડીરોકાણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
પ્રારંભિક તબક્કે આ યોજના વિકાસશીલ દેશો માટે આશીર્વાદરૂપ લાગતી હતી, પરંતુ વાસ્તવમાં આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગરીબ દેશોને મોટા પ્રમાણમાં ધિરાણ (લોન) આપીને ચીન પર નિર્ભર બનાવવાનો હતો. આજે ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો ધિરાણ આપનાર દેશ બની ચૂક્યો છે, પરંતુ તેની પાછળનું કડવું સત્ય હવે દુનિયા સામે આવી રહ્યું છે.
ચીનની વ્યાજખોરી અને દેવાનો વ્યાપ
ચીનની આ ધિરાણ નીતિ અંગેના વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંશોધન અહેવાલો મુજબ, ચીને વિશ્વના આશરે ૧૫૦ થી વધુ વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશોને જંગી રકમની લોન આપેલી છે. જો આ યાદીમાં ધનિક અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોને પણ ઉમેરવામાં આવે તો આ આંકડો ૨૦૦ થી વધુ દેશો સુધી પહોંચી જાય છે.
એક અંદાજ મુજબ, માત્ર વિકાસશીલ દેશો પર જ ચીનનું આશરે ૧.૧ ટ્રિલિયન ડૉલર (આશરે ૯૪ લાખ કરોડ રૂપિયા) નું દેવું બાકી છે. ચીન પોતાની જ કંપનીઓને આ પ્રોજેક્ટ્સના ટેન્ડર સોંપે છે, જેથી ધિરાણનો મોટો ભાગ ફરીથી ચીની અર્થતંત્રમાં જ પાછો ફરી જાય છે.
કયા દેશો ફસાયા ચીનના દેવાના ઝાળમાં?
ચીને પોતાનું ધિરાણ નેટવર્ક કોઈ એક ચોક્કસ ક્ષેત્ર સુધી સીમિત ન રાખતા સમગ્ર વિશ્વમાં કૂટનીતિક રીતે ફેલાવ્યું છે:
પાકિસ્તાન: ચીનનું સૌથી મોટું દેવાદાર પાકિસ્તાન છે, જેના પર ચીનનું આશરે ૬૮.૯ બિલિયન ડૉલર નું દેવું છે. ચીન-પાકિસ્તાન ઈકોનોમિક કોરિડોર (CPEC) હેઠળ ૧૪૦૦ કિમી લાંબા હાઈવે, પાવર પ્લાન્ટ્સ અને બંદરોના નિર્માણના નામે પાકિસ્તાન ભારે દેવા નીચે દબાઈ ગયું છે.
અંગોલા (આફ્રિકા): આફ્રિકન દેશ અંગોલા પર ચીનનું ૬૪.૮ બિલિયન ડૉલર નું ધિરાણ છે. હવે અંગોલા પાસે રોકડ રકમ ન હોવાથી તે પોતાના કુદરતી સંસાધનો અને તેલ ઉત્પાદન દ્વારા ચીનનું દેવું ચૂકવવા મજબૂર બન્યું છે.
શ્રીલંકા: ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નામે ચીન પાસેથી અંધાધૂંધ લોન લીધા પછી શ્રીલંકા તે ચૂકવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું. આખરે શ્રીલંકાએ પોતાનું વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ હમ્બનટોટા બંદર ૯૯ વર્ષ માટે ચીનને લીઝ પર આપવું પડ્યું.
અન્ય દેશો: આ ઉપરાંત કેન્યા, ઇથોપિયા, ઝામ્બિયા અને ઇજિપ્ત જેવા અનેક આફ્રિકન દેશો પણ ચીની લોનના બોજ તળે દબાયેલા છે.
‘ડેબ્ટ ટ્રેપ ડિપ્લોમસી’ (કર્જનું રાજકારણ) શું છે?
વૈશ્વિક અર્થશાસ્ત્રીઓ અને સંતોષકારક વિશ્લેષકો ચીનની આ નીતિને ‘ડેબ્ટ ટ્રેપ ડિપ્લોમસી’ (Debt Trap Diplomacy) તરીકે ઓળખાવે છે.
જ્યારે વિશ્વ બેંક (World Bank) કે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) જેવા સંસ્થાઓ આર્થિક રીતે નબળા દેશોને કડક શરતો કે જોખમને કારણે લોન આપવાનો ઇનકાર કરે છે, ત્યારે ચીન અત્યંત સરળતાથી અને મોંઘા વ્યાજદરે આ દેશોને ધિરાણ પૂરું પાડે છે. પરંતુ જ્યારે આ દેશો વ્યાજ કે મુદ્દલ ચૂકવવામાં અસમર્થ બને છે, ત્યારે ચીન તેમની સાર્વભૌમ જમીન, બંદરો કે મહત્વની સરકારી મિલકતો પર પોતાનું આર્થિક અને લશ્કરી નિયંત્રણ મેળવી લે છે.
