Mughal Tax: ભારતમાં ક્યારે અને કોણે શરૂ કર્યો ઇનકમ ટેક્સ? મુગલ શાસનની સમાપ્તિ અને બ્રિટિશરોની નવી કર નીતિ
મુગલ શાસન દરમિયાન આજના આધુનિક ઇનકમ ટેક્સ (આવકવેરા) જેવી કોઈ વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં નહોતી. વર્તમાન સમયમાં જેમ નાગરિકો પોતાની વાર્ષિક કમાણી કે પગારના આધારે સરકારને ટેક્સ ચૂકવે છે, તેનાથી વિપરીત મુગલ સામ્રાજ્ય પોતાનું વહીવટીતંત્ર ચલાવવા અને શાહી ખજાનાને સમૃદ્ધ રાખવા માટે મુખ્યત્વે જમીનની મહેસૂલ (લગાન), વ્યાપારી શુલ્ક, ધાર્મિક કર અને મોંઘી ભેટ-સોગાદો (નજરાણા) પર નિર્ભર હતું.
મુગલ કાળમાં કમાણી પર કોઈ સીધો ટેક્સ નહોતો
મુગલ વહીવટીતંત્રે ક્યારેય પણ કોઈ વ્યક્તિના પગાર, વેતન કે અંગત કમાણી પર આજના જેવો કોઈ ટેક્સ લગાવ્યો નહોતો. સામ્રાજ્યની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત ખેતી અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર હતું. સામ્રાજ્યની મોટાભાગની સંપત્તિ ખેડૂતો, વેપારીઓ, કારીગરો અને પ્રાદેશિક શાસકો પાસેથી વિવિધ સ્વરૂપે ઉઘરાવવામાં આવતા વેરાઓમાંથી આવતી હતી. આ વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિગત આવકને બદલે ઉત્પાદન અને જમીનને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવતું હતું.
જમીન મહેસૂલ: આવકનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત
મુગલ સામ્રાજ્યની તિજોરીનો સૌથી મોટો હિસ્સો ખેડૂતો પાસેથી વસૂલવામાં આવતા જમીનના કર (લગાન)માંથી આવતો હતો. મહાન મુગલ સમ્રાટ અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન તેમના કુશળ નાણાં મંત્રી રાજા ટોડરમલે એક ક્રાંતિકારી મહેસૂલ પદ્ધતિ શરૂ કરી હતી, જે ‘દહસાલા’ અથવા ‘ઝબ્ત સિસ્ટમ’ (Zabt System) તરીકે જાણીતી બની હતી. આ વ્યવસ્થા હેઠળ, પાછલા ૧૦ વર્ષોમાં થયેલા સરેરાશ પાક ઉત્પાદન અને બજારની કિંમતોના આધારે ટેક્સનો દર નક્કી કરવામાં આવતો હતો. સામાન્ય રીતે ખેડૂતોએ પોતાના પાકનો ત્રીજો ભાગ (૧/૩) અથવા અડધો ભાગ (૧/૨) ટેક્સ તરીકે શાહી ખજાનામાં જમા કરાવવો પડતો હતો.
ધાર્મિક વેરાઓ અને તેમની વિશિષ્ટ ભૂમિકા
મુગલ શાસનમાં ધાર્મિક આધારે પણ કેટલાક વેરા વસૂલવામાં આવતા હતા, જેમાં શાસકો પ્રમાણે ફેરફાર થતા રહેતા હતા:
જઝિયા કર: આ બિન-મુસ્લિમ નાગરિકો પર લાદવામાં આવતો એક વ્યક્તિગત સુરક્ષા કર હતો. સમ્રાટ અકબરે પોતાની ધર્મનિરપેક્ષ નીતિ અંતર્ગત આ કર નાબૂદ કર્યો હતો, પરંતુ વર્ષો પછી કટ્ટર મુગલ શાસક ઔરંગઝેબે તેને ફરીથી લાગુ કરી દીધો હતો.
ઝકાત: આ કર માત્ર અમીર મુસ્લિમ નાગરિકો પાસેથી જ લેવામાં આવતો હતો. તે તેમની કુલ સંપત્તિના ૨.૫ ટકા જેટલો હતો અને આ નાણાંનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ગરીબોની સહાયતા અને સદભાવના કાર્યો (ચેરિટી) માટે કરવામાં આવતો હતો.
સિક્કાની છાપણી અને શાહી નજરાણાંની આવક
મુગલ સરકાર પોતાની સત્તાવાર ટંકશાળ (Mint) દ્વારા પણ મોટી કમાણી કરતી હતી. જ્યારે પણ વેપારીઓ કે અમીરો માટે નવા સિક્કાઓ બનાવવામાં આવતા, ત્યારે રાજ્ય દ્વારા લગભગ ૫ ટકા જેટલી વહીવટી ફી (Coinage Fee) લેવામાં આવતી હતી, જે સરકારી આવક વધારતી હતી.
આ ઉપરાંત આવકનો બીજો એક મોટો સ્ત્રોત ‘નજરાણું’ હતો. આ અંતર્ગત પ્રાદેશિક નવાબો, જમીનદારો, દેશી રાજાઓ અને વિદેશી વેપારીઓ મુગલ સમ્રાટને ખુશ રાખવા માટે દર વર્ષે કિંમતી હીરા-ઝવેરાત, સોનું અને મોંઘી ભેટ-સોગાદો ચરણોમાં અર્પણ કરતા હતા.
બ્રિટિશ શાસન અને આધુનિક ઇનકમ ટેક્સની શરૂઆત
ભારતમાં વ્યક્તિગત આવક પર ટેક્સ લગાવવાની આધુનિક વ્યવસ્થા મુગલ કાળમાં નહીં, પરંતુ બ્રિટિશ શાસન (British Raj) દરમિયાન શરૂ થઈ હતી. ૧૮૫૭ના પ્રથમ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ (વિદ્રોહ)ના કારણે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને ઉપનિવેશક સરકારને ભારે આર્થિક નુકસાન થયું હતું. આ નાણાકીય કટોકટીમાંથી બહાર આવવા માટે ૨૪ જુલાઈ ૧૮૬૦ના રોજ બ્રિટિશ અધિકારી સર જેમ્સ વિલ્સને ભારતનો સૌપ્રથમ ‘ઇનકમ ટેક્સ એક્ટ’ રજૂ કર્યો હતો. આમ, ભારતમાં કમાણી પર ટેક્સ લેવાની પ્રથા બ્રિટિશરોની દેન છે.
