Itching: ખંજવાળવાની ભૂલ પડી શકે છે ભારે: રિસર્ચમાં સામે આવ્યું ત્વચાને નુકસાન પહોંચાડતું મોટું સત્ય
મચ્છર, માખી કે અન્ય કોઈ જીવજંતુ કરડ્યા પછી તે જગ્યા પર તીવ્ર ખંજવાળ આવવી એક સામાન્ય બાબત છે. આવા સમયે મોટાભાગના લોકો કશું પણ વિચાર્યા વિના નખ વડે તે ભાગને ખંજવાળવા લાગે છે, કારણ કે તેમ કરવાથી થોડી સેકન્ડો માટે ખૂબ જ આરામ મળે છે. પરંતુ અમેરિકામાં થયેલું એક નવું તબીબી સંશોધન (Research) ચેતવણી આપે છે કે આ આરામ માત્ર ક્ષણિક હોય છે. જંતુ કરડ્યા પછી તે ભાગને વારંવાર ખંજવાળવાથી ત્યાં સોજો, બળતરા અને ખંજવાળ પહેલા કરતાં પણ ઘણી વધારે વધી શકે છે.
ઉંદરો પર કરવામાં આવ્યું ખાસ સંશોધન
તબીબો લાંબા સમયથી સલાહ આપતા આવ્યા છે કે એલર્જી કે મચ્છર કરડ્યા વાળી જગ્યાને વધુ ન ખંજવાળવી જોઈએ. હવે વૈજ્ઞાનિકોએ લેબોરેટરીમાં પ્રયોગો કરીને એ પણ શોધી કાઢ્યું છે કે ખંજવાળતી વખતે શરીરની અંદર આખરે કઈ પ્રક્રિયા થાય છે. આ સંશોધન માટે વૈજ્ઞાનિકોએ ઉંદરો પર અભ્યાસ કર્યો હતો. જેમાં જાણવા મળ્યું કે ત્વચાને ખંજવાળવાથી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System) વધુ પડતી સક્રિય થઈ જાય છે, જે તે ભાગમાં સોજો અને ખંજવાળ વધારવાનું કામ કરે છે.
યુનિવર્સિટી ઓફ પિટ્સબર્ગનો ચોંકાવનારો રિપોર્ટ
અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટી ઓફ પિટ્સબર્ગ ના ત્વચારોગ નિષ્ણાત (Dermatologist) ડૉ. ડેનિયલ કેપ્લન અને તેમની ટીમે આ રસપ્રદ અભ્યાસ કર્યો છે. તેમણે ઉંદરોની ત્વચા પર એલર્જી પેદા કરતો પદાર્થ લગાવ્યો અને તેનું બે જૂથમાં નિરીક્ષણ કર્યું:
૧. ખંજવાળવાળા ઉંદરો: જે ઉંદરોએ તે ભાગને ખંજવાળ્યો, તેમના શરીરમાં સોજો વધારતા કણો (ઇમ્યુન સેલ્સ) ખૂબ જ ઝડપથી તે જગ્યાએ એકઠા થઈ ગયા. ૨. ન ખંજવાળવાળા ઉંદરો: જે ઉંદરોને ખંજવાળતા અટકાવવામાં આવ્યા હતા, તેમની ત્વચા પર સોજો અને લાલાશ ખૂબ જ ઓછી જોવા મળી હતી.
ડૉ. ડેનિયલ કેપ્લનનો મત: જો મચ્છર કરડ્યા પછી તે જગ્યાને બિલકુલ અડવામાં ન આવે કે ખંજવાળવામાં ન આવે, તો મોટાભાગના લોકોમાં ૫ થી ૧૦ મિનિટની અંદર જ ખંજવાળ આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે. પરંતુ જો તે જગ્યાને વારંવાર નખથી ખંજવાળવામાં આવે, તો તે નાનકડો ચકામો કે દાણો મોટું રૂપ ધારણ કરે છે અને ઘણા દિવસો સુધી પરેશાન કરી શકે છે.
શરીરની અંદર કેવી રીતે બગડે છે રમત?
વૈજ્ઞાનિકોએ આ પ્રક્રિયાને ઝીણવટપૂર્વક સમજાવતા જણાવ્યું છે કે જ્યારે આપણે ત્વચાને ખંજવાળીએ છીએ, ત્યારે ત્યાં રહેલી દર્દ અને સંવેદના અનુભવતી ચેતાઓ (Nerves) સક્રિય થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન શરીરમાંથી ‘સબસ્ટન્સ પી’ (Substance P) નામનું કેમિકલ મેસેન્જર મુક્ત થાય છે. આ કેમિકલ ત્વચામાં રહેલા માસ્ટ સેલ્સ (Mast Cells) ને ઉશ્કેરે છે. આ સેલ્સ તરત જ હિસ્ટામાઇન (Histamine) જેવા કેમિકલ્સ છોડવાનું શરૂ કરે છે, જે સોજો અને તીવ્ર ખંજવાળ માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. આ એક ચક્ર (Vicious Cycle) જેવું બની જાય છે – તમે જેટલું વધુ ખંજવાળશો, એટલું વધુ હિસ્ટામાઇન મુક્ત થશે અને ખંજવાળ વધતી જશે.
શું ખંજવાળવાનો કોઈ નાનો ફાયદો પણ છે?
જો કે, વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ત્વચાને સામાન્ય ખંજવાળવાથી શરીરને એક નાનો ફાયદો પણ થાય છે. સંશોધનમાં જોવામાં આવ્યું કે જે ઉંદરોએ ત્વચા ખંજવાળી હતી, તેમની ચામડી પર કેટલાક હાનિકારક બેક્ટેરિયાનું પ્રમાણ ઓછું હતું. એવું માનવામાં આવે છે કે ખંજવાળને કારણે આવતો સોજો શરીરને કેટલાક નુકસાનકારક જીવાણુઓ સામે લડવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ નિષ્ણાતો સ્પષ્ટપણે કહે છે કે આ ફાયદો એટલો મોટો નથી કે તેના માટે ખંજવાળવાની નુકસાનકારક આદતને યોગ્ય ઠેરવી શકાય. નખ દ્વારા ખંજવાળવાથી ત્વચા છોલાઈ જવાનું અને ત્યાં સેકન્ડરી ઇન્ફેક્શન (ચેપ) લાગવાનું જોખમ હંમેશા રહે છે.
તીવ્ર ખંજવાળ આવે ત્યારે નખના બદલે શું કરવું?
જો મચ્છર કે અન્ય કોઈ કીડાના કરડવાથી અસહ્ય ખંજવાળ આવી રહી હોય, તો તેને નખથી નુકસાન પહોંચાડવાને બદલે નીચેના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
એન્ટી-ઇચ ક્રીમ: પ્રભાવિત જગ્યા પર હાઇડ્રોકોર્ટિસોન ક્રીમ, કેલામાઇન લોશન અથવા મેન્થોલ યુક્ત એન્ટી-ઇચ લોશન લગાવો.
બરફનો શેક: તે જગ્યા પર બરફનો ટુકડો ઘસવાથી અથવા ઠંડુ પાણી લગાવવાથી નસો સુન્ન થઈ જાય છે અને ખંજવાળમાં ત્વરિત રાહત મળે છે.
સંયમ રાખવો: ખંજવાળને સહન કરવી ભલે મુશ્કેલ હોય, પરંતુ થોડી મિનિટો સુધી મન ડાયવર્ટ કરીને ખંજવાળવાનું ટાળવું એ જ ત્વચાને ઝડપથી સાજી કરવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.
