Joint Pain: શું ચોમાસામાં તમને પણ સાંધામાં દુખાવો થાય છે? જાણો આ પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ અને બચવાના ઉપાયો
જો તમને પણ ચોમાસાની ઋતુમાં, વરસાદ થતાં કે હવામાન ઠંડું થતાં જ સાંધામાં કે જૂની વાગેલી ઈજાના સ્થાને દુખાવો અનુભવાય છે, તો તમે એકલા નથી. દેશમાં અનેક લોકોને એ ફરિયાદ હોય છે કે જેવો વરસાદ શરૂ થાય કે વાતાવરણ બદલાય, ત્યારે તેમના સાંધાનો દુખાવો કે જૂનું ફેક્ચર-ઈજા ફરીથી ઉપસી આવે છે.
ખાસ કરીને જે લોકોને સાંધાનો વા (Arthritis), ફાઈબ્રોમાયલ્જિયા (Fibromyalgia), ચેતાનો દુખાવો (Nerve Pain), તાજેતરની સોજાની સમસ્યા કે સર્જરી પછીનો દુખાવો હોય, તેમને આ તકલીફ વધુ જોવા મળે છે. આખરે વાતાવરણ બદલાતાં જ આવું શા માટે થાય છે? આ સવાલનો વૈજ્ઞાનિક જવાબ એનેસ્થેસિયોલોજિસ્ટ અને પેઇન મેડિસિન ફિઝિશિયન ડૉ. કુણાલ સૂદે આપ્યો છે. ડૉ. કુણાલ સૂદ (MD) એનેસ્થેસિયોલોજી અને ઇન્ટરવેન્શનલ પેઇન મેડિસિનમાં ડબલ બોર્ડ-સર્ટિફાઇડ તબીબ છે અને તેમણે વેન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી (ડેટ્રોઇટ) માંથી ફેલોશિપ મેળવી છે.
વરસાદ, ઠંડક અને શારીરિક દુખાવા વચ્ચે શું છે કનેક્શન?
ડૉ. કુણાલ સૂદના જણાવ્યા અનુસાર, હવામાન બદલાતાં દુખાવો થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ એટમોસ્ફેરિક/બેરોમેટ્રિક પ્રેશર (Barometric Pressure – હવાનું દબાણ) માં થતો ફેરફાર અને નીચું તાપમાન છે:
હવાના દબાણમાં ફેરફાર: જ્યારે વરસાદ આવવાનો હોય કે વાદળછાયું વાતાવરણ બને, ત્યારે વાતાવરણનું બેરોમેટ્રિક પ્રેશર ઘટી જાય છે. હવાનું દબાણ ઘટવાને કારણે શરીરના પેશીઓ (Tissues) પરનો બહારનો પંચર-દબાવ ઘટે છે, જેથી જૂની ઈજા કે સોજાવાળા ભાગની પેશીઓ સહેજ ફૂલે છે અને ત્યાં રહેલી નસો પર દબાણ લાવે છે.
રક્ત પરિભ્રમણમાં ઘટાડો: ઠંડા હવામાનમાં શરીર પોતાના તાપમાનને જાળવી રાખવા માટે હાથ-પગની રક્તવાહિનીઓને સાંકડી કરી દે છે. આનાથી તે ભાગોમાં લોહીનો પ્રવાહ ઘટે છે, જેના કારણે સ્નાયુઓ (Muscles), ટેન્ડન અને પેશીઓમાં અકડાઈ (Stiffness) અને ભારેપણું અનુભવાય છે.
ડૉ. સૂદ સ્પષ્ટ કરે છે કે કોઈ ઈજા, ઓપરેશન કે સોજાવાળી બીમારી પછી શરીરનો તે ચોક્કસ ભાગ પહેલાથી જ નબળો અને સંવેદનશીલ બની ગયો હોય છે, તેથી વાતાવરણમાં થતો આ નાનો ફેરફાર પણ તે ભાગમાં તીવ્રતાથી અનુભવાય છે.
શું દુખાવો વધવાનો અર્થ એ છે કે અંદર કોઈ નુકસાન થયું છે?
ચોમાસામાં કે ઠંડીમાં દુખાવો ઉપડતાં જ ઘણા લોકો ડરી જાય છે કે તેમની જૂની ઈજા અંદરથી ફરીથી વધી ગઈ છે કે કોઈ નવું નુકસાન (Damage) થઈ ગયું છે.
પરંતુ ડૉ. સૂદ આ વાતને સ્પષ્ટ કરતાં જણાવે છે કે આવું વિચારીને ગભરાવાની જરૂર નથી. વાસ્તવમાં, જૂની ઈજા વાળા ભાગની મગજ સુધી સંકેત પહોંચાડતી પેઇન સિસ્ટમ (Pain Sensing System) વધુ સંવેદનશીલ (Hypersensitive) બની ચૂકી હોય છે. આથી, વાતાવરણના જે સામાન્ય ફેરફારોને આપણું શરીર પહેલાં નજરઅંદાજ કરી દેતું હતું, તેને હવે નર્વસ સિસ્ટમ તરત જ ‘દુખાવા’ તરીકે ઓળખી લે છે. તેથી વરસાદ દરમિયાન કે તે પહેલાં દુખાવો થવો એ કોઈ નવી ક્ષતિનું લક્ષણ નથી, પરંતુ શરીરની વધેલી સંવેદનશીલતા છે.
રાહત મેળવવા માટે શું કરવું અને ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો તમને અર્થરાઇટિસ, ચેતાનો દુખાવો કે સર્જરી પછીની તકલીફ હોય, તો વાતાવરણ બદલાતાં હળવો દુખાવો કે અકડાઈ આવવી ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. તેનાથી રાહત મેળવવા માટે કેટલાક સરળ ઉપાયો કરી શકાય છે:
હૂંફ જાળવી રાખો: શરીરને અને ખાસ કરીને દુખાવાવાળા સાંધાને ગરમ કપડાં કે ગરમ શેક (Hot Compress) વડે હૂંફ આપો.
હળવી કસરત: સ્નાયુઓ જકડાઈ ન જાય તે માટે ઘરમાં જ હળવું સ્ટ્રેચિંગ કે વોકિંગ કરો, જેથી રક્ત પરિભ્રમણ જળવાઈ રહે.
હાઇડ્રેશન: વરસાદની ઋતુમાં પણ પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવો જેથી સાંધાઓનું લુબ્રિકેશન જળવાઈ રહે.
તેમ છતાં, જો વરસાદી વાતાવરણમાં તમારો દુખાવો અસહ્ય થઈ જાય, સોજો ખૂબ વધી જાય કે રોજિંદા કામકાજ કરવામાં ભારે અડચણ આવવા લાગે, તો ઘરેલુ ઉપચાર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે યોગ્ય ફિઝિશિયન કે પેઇન સ્પેશિયાલિસ્ટની સલાહ લેવી અત્યંત જરૂરી છે.
