Supreme Court: જીવવાનો અધિકાર અને ન્યાય: જીવન રક્ષક દવાઓની કિંમતો પર સુપ્રીમ કોર્ટ લેશે મોટો નિર્ણય, દેશવ્યાપી આદેશની તૈયારી
ભારતમાં સામાન્ય અને ગરીબ નાગરિકો સુધી જીવન રક્ષક દવાઓ (Life-saving Drugs) સરળતાથી અને સસ્તા દરે પહોંચી શકે તે માટે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક ઐતિહાસિક અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કદમ ઉઠાવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ ગંભીર બાબતની ગંભીરતાને સમજીને ‘સ્વતઃ સંજ્ઞાન’ (Suo Motu) લીધું છે. આ સંદર્ભમાં કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (DCGI) ને નોટિસ ફટકારીને આ મામલે સત્તાવાર જવાબ માંગ્યો છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે નાગરિકોના જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સાથે જોડાયેલા આવા સંવેદનશીલ કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે દેશવ્યાપી કડક માર્ગદર્શિકા (Guidelines) જાહેર કરશે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત કેરળની એક સ્તન કેન્સર (Breast Cancer) પીડિત મહિલા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીથી થઈ હતી. એર્નાકુલમની વતની આ મહિલાએ જૂન ૨૦૨૨માં કેરળ હાઈકોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. તેમણે કેન્સરમાં અત્યંત જરૂરી એવી બે જીવન રક્ષક દવાઓ ‘રિબોસિકલિબ’ (Ribociclib) અને ‘એબેમાસિકલિબ’ (Abemaciclib) ની આસમાન આંબતી કિંમતો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
અરજીમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે આ દવાઓ પાછળ દર મહિને આશરે ₹૧.૫ લાખ જેટલો જંગી ખર્ચ થાય છે. માત્ર તેઓ જ નહીં, પરંતુ દેશભરમાં લાખો એવા દર્દીઓ છે જેઓ આટલી મોંઘી સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવવા માટે સક્ષમ નથી અને દવાઓના અભાવે દમ તોડી દે છે. કમનસીબે, કાનૂની લડાઈ દરમિયાન જ ૨૦૨૨ના અંતમાં આ અરજદાર મહિલાનું અવસાન થયું હતું.
સુપ્રીમ કોર્ટે કેમ હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો?
પીડિત મહિલાના મૃત્યુ પછી પણ કેરળ હાઈકોર્ટે આ વિષયના સામાજિક મહત્વને સમજીને સુનાવણી ચાલુ રાખવાનો શ્લાઘનીય નિર્ણય કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે આ વિષય પર એક સ્વતઃ સંજ્ઞાન કેસ નોંધ્યો હતો. જો કે, આ કેસ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩થી અત્યાર સુધીમાં ૫૭ વખત સુનાવણીની યાદીમાં સામેલ થયો, પરંતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં કોઈ નક્કર પ્રગતિ કે અંતિમ નિર્ણય આવી શક્યો નહીં.
આ લાંબી વિલંબિત પ્રક્રિયા અને ન્યાયમાં થતા વિલંબને જોતા સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતે આ મામલાને પોતાના હાથમાં લેવાનો અને દેશવ્યાપી સ્તરે ન્યાયિક દિશાનિર્દેશો નક્કી કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
હાઈકોર્ટની સુનાવણી ચાલુ રહેશે અને સુપ્રીમનો નવો આદેશ
આ કેસની સુનાવણી કરી રહેલી ચીફ જસ્ટિસની અધ્યક્ષતાવાળી ૩ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે કેરળ હાઈકોર્ટને વિનંતી કરી છે કે તેઓ આ પેન્ડિંગ કેસની સુનાવણી ઝડપી બનાવે અને વહેલી તકે યોગ્ય આદેશ પસાર કરે. સર્વોચ્ચ અદાલતે એક અત્યંત માર્મિક અને ચિંતાજનક ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે:
“જો જીવન રક્ષક સારવાર સાથે જોડાયેલી કોઈ અરજીનો નિર્ણય અરજદારના જીવતેજીવ ન આવી શકે, તો તે આપણી ન્યાય વ્યવસ્થા માટે અત્યંત ચિંતાજનક અને વિચારવા જેવી સ્થિતિ છે.”
તેથી, સુપ્રીમ કોર્ટ હવે આ કેસની વિસ્તૃત સુનાવણી કરશે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ દર્દીએ ન્યાય માટે લાંબી રાહ ન જોવી પડે. સર્વોચ્ચ અદાલત ખાસ કરીને બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવન જીવવાનો અધિકાર – Right to Life) હેઠળ આવતા ગંભીર સ્વાસ્થ્ય લક્ષી કેસોની સુનાવણી સમયબદ્ધ અને અત્યંત ઝડપી ગતિએ થાય તે માટે નક્કર રોડમેપ તૈયાર કરશે.
