Rupee Fall: RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાનો મોટો સંકેત: દેશમાં ડૉલરની અછત રોકવા લેવાશે આકરા પગલાં
ડૉલર સામે સતત નબળા પડતા રૂપિયાને બચાવવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ હવે તેની જૂની અને અતિ સફળ વ્યૂહરચના પર કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વચ્ચે દેશના ચલણને સ્થિર રાખવા માટે કેન્દ્રીય બેંક મોટો નિર્ણય લઈ શકે છે.
વૈશ્વિક તણાવ અને રૂપિયા પર દબાણ
ફેબ્રુઆરી મહિનાથી શરૂ થયેલા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષની અસર હવે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. આ યુદ્ધના કારણે માત્ર પડોશી દેશો જ નહીં, પરંતુ ભારત સહિતના અનેક વિકાસશીલ દેશો પણ આર્થિક દબાણનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ડૉલર મજબૂત થઈ રહ્યો છે, જેની સીધી નકારાત્મક અસર ભારતીય રૂપિયા પર પડી રહી છે. ડૉલર સામે રૂપિયો સતત તેની ઐતિહાસિક નીચી સપાટી તરફ ગગડી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે હવે સરકારે અને RBIએ પોતાનો જૂનો ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’ રમવાની તૈયારી કરી લીધી છે.
RBIનો જૂનો ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’ શું છે?
રૂપિયાના મૂલ્યમાં થઈ રહેલા સતત ઘટાડાને રોકવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) વર્ષ 2013ની આર્થિક કટોકટી દરમિયાન અપનાવવામાં આવેલા સફળ પ્રયોગોનું પુનરાવર્તન કરવા જઈ રહી છે. RBIના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ તાજેતરમાં જ બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ સાથેની ખાસ વાતચીતમાં આ અંગેના મહત્વના સંકેતો આપ્યા છે.
ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાના નેતૃત્વમાં કેન્દ્રીય બેંક ભારતીય ચલણને સ્થિર કરવા માટે બહુસ્તરીય યોજના પર વિચાર કરી રહી છે. આ યોજના હેઠળ વ્યાજ દરોમાં વધારો કરવો, વધારાની કરન્સી સ્વેપ (Currency Swap) વિન્ડો શરૂ કરવી અને વિદેશી રોકાણકારો (FIIs) પાસેથી ડૉલર આકર્ષવા જેવા આકરા અને અસરકારક પગલાં સામેલ હોઈ શકે છે.
શું છે આ ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’?
જ્યારે પણ અમેરિકાની કેન્દ્રીય બેંક ‘ફેડરલ રિઝર્વ’ વૈશ્વિક બજારમાંથી લિક્વિડિટી (નાણાંનો પ્રવાહ) પાછી ખેંચવાનું શરૂ કરે છે અથવા વ્યાજ દરો વધારે છે, ત્યારે વિદેશી રોકાણકારો ભારત જેવા ઉભરતા બજારોમાંથી પોતાના પૈસા પાછા ખેંચી લે છે. આ પ્રક્રિયાને આર્થિક જગતમાં ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી મોટા પાયે ડૉલર પાછા ખેંચે છે, ત્યારે:
ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે.
શેરબજારમાં મોટો કડાકો જોવા મળે છે.
સ્થાનિક બજારમાં ડૉલર મોંઘો થઈ જાય છે.
દેશની આયાત મોંઘી થતાં ફુગાવો વધે છે.
આવી જ ગંભીર પરિસ્થિતિ વર્ષ 2013માં પણ ઊભી થઈ હતી. તે સમયે RBIએ ‘ટેપર ટેન્ટ્રમ પ્લેબુક’ નીતિ અપનાવી હતી. આ નીતિ હેઠળ, RBI પોતાના વિદેશી હૂંડિયામણના ભંડારમાંથી ડૉલર વેચીને રૂપિયાની અછતને સંતુલિત કરે છે અને બજારમાં રૂપિયાની તરલતા નિયંત્રિત કરવા વ્યાજ દરોમાં વધારો કરે છે.
વર્ષ 2013ની વ્યૂહરચનાનું પુનરાવર્તન
ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2013માં જ્યારે ભારત આવી જ આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હતું, ત્યારે તત્કાલીન RBI પ્રશાસને આ વ્યૂહરચનાથી રૂપિયાને ગગડતો બચાવ્યો હતો. આ પ્લેબુક અંતર્ગત કેન્દ્રીય બેંક બજારમાં ડૉલર સપ્લાય કરે છે જેથી દેશમાં ડૉલરની કૃત્રિમ અછત ન સર્જાય. સંજય મલ્હોત્રાના જણાવ્યા અનુસાર, વર્તમાન સમયમાં પણ ભારત પાસે પર્યાપ્ત વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange Reserves) ઉપલબ્ધ છે, જેનો ઉપયોગ રૂપિયાના અવમૂલ્યનને રોકવા માટે સંરક્ષણ કવચ તરીકે કરવામાં આવશે.
