કાગળના નોટની જગ્યાએ આવશે પોલિમર કરન્સી? RBIની નવી યોજના, જાણો ભારતમાં કેવી રીતે થશે છપાઈ
ભારતીય રિઝર્વ બેંક એટલે કે RBI દ્વારા પોલિમર કરન્સી નોટના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અંગેની દરખાસ્ત બાદ લોકોમાં ઉત્સુકતા વધી છે. આ નોટ સામાન્ય કાગળના નોટથી કેવી રીતે અલગ હશે, તેની છપાઈ કઈ રીતે થશે અને તેને બનાવવાની ટેક્નોલોજી ભારતમાં ઉપલબ્ધ છે કે નહીં, એવા સવાલો ઊભા થયા છે. હવે આ સમગ્ર યોજનામાં ભારતની ઔદ્યોગિક ક્ષમતા પણ મહત્વનો મુદ્દો બન્યો છે.
₹10 અને ₹20ના પ્લાસ્ટિક નોટ ક્યાં છાપવામાં આવશે?
અહેવાલો અનુસાર, RBIએ ₹10 અને ₹20ના મૂલ્યના પોલિમર નોટ માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટની યોજના આગળ ધપાવી છે. આ નોટ ભારતમાં જ છાપવામાં આવશે તેવી માહિતી સામે આવી છે. અહેવાલમાં એક અબજ પોલિમર નોટ છાપવા માટે મંજૂરીનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, પ્રોજેક્ટની ચોક્કસ સમયમર્યાદા, ઉત્પાદનનું પ્રમાણ અને બજારમાં નોટ ક્યારે આવશે તેની સત્તાવાર વિગતો તપાસવી જરૂરી છે.
પોલિમર નોટ બનાવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય નથી
પોલિમર નોટનું ઉત્પાદન સામાન્ય પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓ બનાવવાથી ઘણું અલગ છે. તેના માટે વિશેષ ગુણવત્તાવાળી પોલિમર ફિલ્મ, ચોક્કસ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને સુરક્ષિત પ્રિન્ટિંગ ટેક્નોલોજીની જરૂર પડે છે. આ ઉપરાંત, નોટની નકલ કરવી મુશ્કેલ બને તેવી સુરક્ષા વિશેષતાઓ પણ વિકસાવવી પડે છે. ઉત્પાદન દરમિયાન દરેક નોટની ગુણવત્તા, ટકાઉપણું અને સુરક્ષાની કડક તપાસ કરવી જરૂરી બને છે.
શું ભારત પાસે સંપૂર્ણ સ્વદેશી વ્યવસ્થા બનાવવાની ક્ષમતા છે?
ભારતમાં પ્લાસ્ટિક, કેમિકલ, પેકેજિંગ અને સુરક્ષિત પ્રિન્ટિંગ ક્ષેત્રે પહેલેથી ઔદ્યોગિક ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે. આ ક્ષેત્રોની કુશળતાનો ઉપયોગ કરીને પોલિમર નોટના ઉત્પાદન માટે સ્થાનિક વ્યવસ્થા વિકસાવી શકાય છે. જોકે, સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે જરૂરી વિશેષ કાચો માલ, પોલિમર ફિલ્મ, સુરક્ષા ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન સાધનો ભારતમાં જ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં, તે અલગથી તપાસવું પડશે. સંપૂર્ણ સ્વદેશીકરણ માટે સંશોધન અને રોકાણ પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
RBI શા માટે પ્લાસ્ટિકના નોટનું પરીક્ષણ કરવા માંગે છે?
પોલિમર નોટના પાયલોટ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ તેની વ્યવહારિક ઉપયોગિતા અને ટકાઉપણું ચકાસવાનો છે. ભારતમાં ગરમી, ભારે વરસાદ, ભેજ અને ધૂળ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં નોટનો ઉપયોગ થાય છે. ખાસ કરીને ₹10 અને ₹20ના નોટ વારંવાર લોકોના હાથમાં ફરતા હોવાથી ઝડપથી ઘસાઈ કે ફાટી શકે છે. પોલિમર નોટ આ પરિસ્થિતિઓમાં કેટલા ટકાઉ રહે છે, તે પરીક્ષણથી જાણી શકાશે.
પ્લાસ્ટિકના નોટથી સામાન્ય લોકોને શું ફાયદો થઈ શકે?
જો પોલિમર નોટ સફળ સાબિત થાય, તો તેની વધુ ટકાઉ બનાવટને કારણે નોટ વારંવાર બદલવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. તેનાથી લાંબા ગાળે કરન્સી વ્યવસ્થાપનના ખર્ચમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા પણ છે. જોકે, ઉત્પાદન ખર્ચ, સુરક્ષા, રિસાયક્લિંગ અને પર્યાવરણ પર થતી અસર જેવા મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટના પરિણામો પછી જ તેના મોટા પાયે અમલ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળશે.
એકંદરે, ભારતમાં પોલિમર કરન્સી નોટ શરૂ કરવાની યોજના માત્ર નોટના દેખાવમાં ફેરફાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે દેશની ટેક્નોલોજી, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને નાણાકીય સુરક્ષા ક્ષમતાની પણ કસોટી બની શકે છે. જો ભારત સ્થાનિક સ્તરે જરૂરી ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં સફળ થાય, તો ભવિષ્યમાં કરન્સી ક્ષેત્રે સ્વદેશી ક્ષમતાને મજબૂતી મળી શકે છે. હાલ આ યોજનાની પ્રગતિ અને સત્તાવાર જાહેરાતો પર નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
