મજબૂત અર્થતંત્ર છતાં જોખમ યથાવત: RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાની નવી ચેતવણી
ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થા હાલમાં અત્યંત મજબૂત અને સ્થિર સ્થિતિમાં છે. મધ્ય પૂર્વ અને પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વચ્ચે પણ ભારતીય અર્થતંત્રે પોતાની સ્થિતિસ્થાપકતા સાબિત કરી છે. જોકે, આરબીઆઈ (RBI) ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે વર્તમાન સ્થિરતા ભવિષ્યમાં કોઈ પણ પ્રકારના સંકટ સામે પૂર્ણ ગેરંટી આપતી નથી. તેથી, આર્થિક સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે સતત સજાગ અને સતર્ક રહેવું અનિવાર્ય છે.
લાંબા ગાળાની સ્થિરતા અને છુપાયેલા જોખમો
આરબીઆઈ ગવર્નરના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે કોઈ દેશનું અર્થતંત્ર લાંબા સમય સુધી સ્થિર અને સલામત રહે છે, ત્યારે લોકો તેમજ નાણાકીય સંસ્થાઓમાં એક પ્રકારની નબળી બેદરકારી આવી જતી હોય છે.
વધુ પડતું ધિરાણ: નાગરિકો અને વ્યાપારીઓ પોતાની ક્ષમતા કરતાં વધુ દેવું લેવા પ્રેરાય છે.
જોખમી રોકાણ: ઉચ્ચ વળતર મેળવવાની ઘેલછામાં સંસ્થાઓ વધુ જોખમ ધરાવતી સંપત્તિઓમાં નાણાં રોકે છે.
આત્મસંતોષ: સ્થિર સ્થિતિના કારણે ભવિષ્યના સંભવિત આંચકાઓ સામે પૂરતી તૈયારીઓ ન કરવાની માનસિકતા ઊભી થાય છે.
આ પ્રવૃત્તિઓ લાંબા ગાળે આર્થિક માળખાને અંદરથી નબળું પાડી શકે છે, જે ભવિષ્યમાં કોઈ મોટું સંકટ ઊભું કરી શકે છે.
આગામી નાણાકીય સંકટના નવા સ્ત્રોતો
‘કૌટિલ્ય આર્થિક પરિષદ’માં વાત કરતા ગવર્નરે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આગામી સમયમાં કોઈ આર્થિક સંકટ માત્ર પરંપરાગત બેંકો કે ધિરાણ આપતી સંસ્થાઓમાંથી જ ઉદ્ભવશે એવું જરૂરી નથી. ડિજિટલાઇઝેશન અને વૈશ્વિકીકરણના આ યુગમાં નવા પ્રકારના જોખમો ઉભરી આવ્યા છે:
સાયબર હુમલા (Cyber Attacks): ડિજિટલ બેંકિંગ અને ઓનલાઈન પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર થતા સાયબર હુમલા સમગ્ર નાણાકીય વ્યવહારને ક્ષણભરમાં ઠપ્પ કરી શકે છે.
તકનીકી ક્ષતિઓ (Technical Disruptions): મોટા સોફ્ટવેર કે આઈટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં અચાનક આવતી ખામીઓ શેરબજાર અને બેંકિંગ કામગીરીને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ (Geopolitical Conflicts): વૈશ્વિક સ્તરે ચાલતા યુદ્ધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવના કારણે પુરવઠા શૃંખલા, તેલના ભાવ અને વિદેશી રોકાણ પર સીધી પ્રતિકૂળ અસર પડે છે.
વૈશ્વિક અસરો (Spillover Effects): વિશ્વના કોઈ એક ખૂણામાં શરૂ થયેલી આર્થિક કટોકટી હવે સરહદો ઓળંગીને અન્ય દેશોના અર્થતંત્રને ઝડપથી પોતાના લપેટામાં લઈ લે છે.
બેંકિંગ સિવાયના ક્ષેત્રો પર કડક નજરની જરૂરિયાત
આરબીઆઈ ગવર્નર મલ્હોત્રાએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે નાણાકીય સ્થિરતાની જવાબદારી માત્ર પરંપરાગત વાણિજ્યિક બેંકો પૂરતી સીમિત નથી. આજના જટિલ આર્થિક વાતાવરણમાં અન્ય સહાયક અને નિર્ણાયક ક્ષેત્રોની મજબૂતી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તેમણે બિન-બેંકિંગ નાણાકીય કંપનીઓ (NBFCs), શેરબજાર, ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ, તકનીકી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, થર્ડ-પાર્ટી સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય નેટવર્કને સતત મોનિટરિંગ હેઠળ રાખવા પર ભાર મૂક્યો હતો. જો આમાંથી કોઈ પણ એક ક્ષેત્રમાં મોટી ગડબડ ઊભી થાય, તો તેની અસર આખા અર્થતંત્ર પર dominos ની જેમ પડી શકે છે.
