રાઘવ ચઢ્ઢાના નામ પર ચૂંટણી પંચનો ડ્રાફ્ટ લિસ્ટ વિવાદ: જાણો શું કહે છે કાયદો અને બંધારણ

પંજાબની મતદાર યાદી વિવાદ: રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ ‘શિફ્ટેડ’ દર્શાવાતા શું રાજ્યસભા સભ્યતા પર સંકટ?

પંજાબમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (Special Intensive Revision) પ્રક્રિયા દરમિયાન જાહેર કરાયેલી મતદાર યાદીના ડ્રાફ્ટમાં પોતાનું નામ ‘પરમેનન્ટલી શિફ્ટેડ’ (Permanently Shifted) શ્રેણીમાં આવતા રાજ્યસભા સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ તેને રાજકીય બદલાની કાર્યવાહી ગણાવી છે. જોકે, પંજાબ સરકારનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયામાં તેમની કોઈ ભૂમિકા નથી, કારણ કે મતદાર યાદીમાં ફેરફાર કે સુધારા કરવાનું કામ પૂર્ણપણે ચૂંટણી પંચનું છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની અને બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે જો પંજાબની મતદાર યાદીમાંથી રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ હટાવી દેવામાં આવે તો શું તેમની રાજ્યસભાની સભ્યતા રદ થઈ શકે?

શું રાજ્યસભા સાંસદ માટે મતદાર હોવું ફરજિયાત છે?

ભારતીય બંધારણ અને લોકપ્રતિનિધિત્વ કાયદા (Representation of the People Act) અનુસાર, રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા માટે દેશના કોઈ પણ સંસદીય મતક્ષેત્રમાં નોંધાયેલા મતદાર (Voter) હોવું એ એક અનિવાર્ય યોગ્યતા છે. પરંતુ કાયદામાં ૨૦૦૩ માં થયેલા સુધારા મુજબ, રાજ્યસભાના સાંસદ માટે એ જરૂરી નથી કે તેઓ જે રાજ્યનું સંસદમાં પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તે જ રાજ્યની મતદાર યાદીમાં તેમનું નામ નોંધાયેલું હોય.

આથી, જો પંજાબની મતદાર યાદીમાંથી રાઘવ ચઢ્ઢાનું નામ હટી પણ જાય, તો માત્ર આ એક કારણસર તેમની રાજ્યસભા સભ્યતા આપોઆપ રદ થઈ શકતી નથી. જો તેઓ કાનૂની શરતો પૂર્ણ કરતા હોય, તો દેશના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (જેમ કે દિલ્હી) ની મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ નોંધાવીને મતદાર તરીકેની યોગ્યતા પૂર્ણ કરી શકે છે.

‘પરમેનન્ટલી શિફ્ટેડ’ શ્રેણીનો અર્થ શું છે?

આ સમગ્ર વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે ખાસ સુધારણા પ્રક્રિયા દરમિયાન તૈયાર કરાયેલા ડ્રાફ્ટ રોલમાં ચઢ્ઢાનું નામ ‘કાયમી ધોરણે સ્થળાંતરિત’ (Permanently Shifted) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું. જોકે, આ મુદ્દામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ માત્ર એક ‘ડ્રાફ્ટ લિસ્ટ’ (કાચી યાદી) છે, આખરી કે ફાઇનલ મતદાર યાદી નથી.

ચૂંટણી પંચની નિયમિત પ્રક્રિયા અનુસાર, ડ્રાફ્ટ યાદી જાહેર થયા બાદ જેમના નામો છૂટી ગયા હોય અથવા તો ખોટી રીતે વર્ગીકૃત થયા હોય તેવા તમામ નાગરિકોને વાંધો ઉઠાવવાની કે સુધારો કરાવવાની પૂરી તક આપવામાં આવે છે. અહેવાલો મુજબ, અરજી અથવા વાંધો દાખલ કરવાની છેલ્લી તારીખ ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ નક્કી કરવામાં આવી છે અને આખરી મતદાર યાદી ઓક્ટોબર મહિનામાં જાહેર થવાની સંભાવના છે.

શું ચઢ્ઢા પોતાનું નામ ફરી ઉમેરાવી શકે છે?

હા, રાઘવ ચઢ્ઢા પોતાનું નામ પંજાબની મતદાર યાદીમાં પુનઃ ઉમેરાવી શકે છે. હાલમાં આ યાદી ડ્રાફ્ટ સ્ટેજ પર હોવાથી તેમની પાસે આ વર્ગીકરણને પડકારવાનો અને પોતાનો રહેઠાણનો પુરાવો રજૂ કરવાનો પૂર્ણ કાનૂની અધિકાર છે.

કોઈપણ પાત્ર નાગરિક નિયત ફોર્મ (જેમ કે ફોર્મ ૬ કે સુધારા માટેનું ફોર્મ) ભરીને મતદાર યાદીમાં ફેરફાર માટે અરજી કરી શકે છે. આથી, ડ્રાફ્ટ લિસ્ટમાં નામ ‘શિફ્ટેડ’ તરીકે દર્શાવવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાંથી કાયમ માટે હટાવી દેવામાં આવ્યું છે. આ એક સામાન્ય અને સુધારાધીન પ્રક્રિયા છે.