સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: ધરપકડના 24 કલાકની ગણતરી હવે ક્યારથી થશે? પોલીસ માટે પણ કડક નિયમો લાગુ

હવે પોલીસ મનમાની નહીં કરી શકે! કસ્ટડીમાં લેતાં જ શરૂ થશે 24 કલાકની ગણતરી, સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય

દેશમાં પોલીસ દ્વારા થતી ધરપકડ અને કસ્ટડીને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ વ્યક્તિને પોલીસ કસ્ટડીમાં લીધા બાદ 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી ફરજિયાત છે. આ સમયની ગણતરી કાગળ પર ધરપકડ દર્શાવ્યાના સમયથી નહીં, પરંતુ પોલીસે વ્યક્તિને પહેલીવાર કસ્ટડીમાં લીધી ત્યારથી કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારોના રક્ષણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

પોલીસ કસ્ટડી અને ઔપચારિક ધરપકડ વચ્ચેનો તફાવત નહીં ચાલે

જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુયાન અને જસ્ટિસ અતુલ એસ. ચંદુરકરની બેન્ચે જણાવ્યું કે પોલીસ કસ્ટડી અને ઔપચારિક ધરપકડ વચ્ચે તફાવત બતાવીને બંધારણીય નિયમોથી બચી શકાય નહીં. જો પોલીસ કોઈ વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં રાખે છે, તો તેની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ શરૂ થયાની ક્ષણથી જ 24 કલાકની મર્યાદા ગણાશે. પોલીસ તપાસના નામે વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કર્યા વિના રાખી શકશે નહીં. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય તો કસ્ટડી ગેરકાયદેસર બની શકે છે.

શું છે સમગ્ર મામલો? ત્રિપુરામાં NDPS કેસથી શરૂ થયો વિવાદ

આ સમગ્ર મામલો ત્રિપુરામાં NDPS કાયદા હેઠળ નોંધાયેલા કેસ સાથે જોડાયેલો છે. પોલીસે 11.03 કિલો યાબા ટેબ્લેટ્સ મળવાના આરોપમાં ચાર લોકોને કસ્ટડીમાં લીધા હતા. પોલીસના રેકોર્ડ પ્રમાણે તેમની ઔપચારિક ધરપકડ 30 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ સવારે 11 વાગ્યે દર્શાવવામાં આવી હતી. જોકે હકીકતમાં ચારેયને 29 સપ્ટેમ્બરના રોજ બપોરે 2 વાગ્યાથી જ પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે સત્તાવાર ધરપકડ દર્શાવતાં પહેલાં લગભગ 21 કલાક પસાર થઈ ચૂક્યા હતા.

હાઈકોર્ટનો નિર્ણય રદ, ચારેય આરોપીઓને જામીન આપવાનો આદેશ

ચારેય આરોપીઓએ ત્રિપુરા હાઈકોર્ટમાં જામીન માટે અરજી કરી હતી, પરંતુ હાઈકોર્ટે તેમની અરજી ફગાવી દીધી હતી. ત્યારબાદ આરોપીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર મામલાની તપાસ કરતાં હાઈકોર્ટનો અગાઉનો આદેશ રદ કર્યો હતો. સાથે જ ચારેય આરોપીઓને જરૂરી શરતો સાથે જામીન આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું કે ધરપકડની પ્રક્રિયામાં બંધારણીય જોગવાઈઓનું પાલન કરવું દરેક પોલીસ અધિકારી માટે ફરજિયાત છે.

બંધારણની કલમ 22(2) શું કહે છે? 24 કલાકનો નિયમ સમજવો જરૂરી

સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણની કલમ 22(2)નો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે. આ સમયગાળામાં વ્યક્તિને પોલીસ કસ્ટડીમાંથી કોર્ટ સુધી પહોંચાડવા માટે લાગતો જરૂરી મુસાફરીનો સમય સામેલ કરવામાં આવતો નથી. કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે NDPS, UAPA અને PMLA જેવા કડક કાયદાઓ પણ નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોને નકારી શકતા નથી. દરેક વ્યક્તિને બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર મળેલો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાની 10 મહત્વપૂર્ણ બાબતો

આ ચુકાદા પ્રમાણે 24 કલાકની ગણતરી વ્યક્તિને પહેલીવાર પોલીસ કસ્ટડીમાં લેવાય ત્યારથી શરૂ થશે. પોલીસ તેને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં વિલંબ કરી શકશે નહીં. માત્ર કોર્ટ સુધી પહોંચવાના જરૂરી મુસાફરીના સમયને જ ગણતરીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવશે. BNSSની કલમ 58 હેઠળ પોલીસ પાસે કસ્ટડીમાં રાખવાનું યોગ્ય કારણ હોવું જરૂરી છે. મેજિસ્ટ્રેટે ધરપકડનો વાસ્તવિક સમય તપાસવો પડશે. ગેરકાયદેસર કસ્ટડી જણાય તો આગળની કસ્ટડીનો આદેશ આપવાનો ઇનકાર પણ કરી શકશે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઓડિશા, મદ્રાસ અને કેરળ હાઈકોર્ટના કેટલાક અગાઉના ચુકાદાઓને પણ ખોટા ગણાવ્યા છે. અંતે કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ વિશેષ કાયદો બંધારણની કલમ 21 અને 22થી ઉપર નથી. એટલે પોલીસ માટે પણ આ ચુકાદો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે કે તપાસના નામે નાગરિકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સાથે મનસ્વી રીતે ચેડાં કરી શકાશે નહીં.