Blood Pressure: સાયલન્ટ કિલર છે હાઈ બ્લડ પ્રેશર! જો શરીરમાં દેખાય આ સંકેતો, તો ભૂલથી પણ ન કરો અવગણના
બ્લડ પ્રેશર (Blood Pressure – BP) એટલે કે લોહીનું દબાણ એ આજના સમયમાં ઝડપથી વ્યાપતી જતી બીમારી છે, જેના તરફ જો સમયસર ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો તે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, બ્લડ પ્રેશર એ દર્શાવે છે કે આપણું હૃદય શરીરના અન્ય અંગો સુધી લોહી પહોંચાડવા માટે કેટલા જોરથી પમ્પિંગ (ધબકારા) કરી રહ્યું છે.
જો લોહીનું દબાણ સામાન્ય કરતાં ખૂબ વધી જાય કે ઘટી જાય, તો તેની સીધી નકારાત્મક અસર હૃદય, મગજ, કિડની અને આંખો જેવા શરીરના મુખ્ય અંગો પર પડે છે. ઘણીવાર બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધી જવાથી મગજની નસ ફાટી જવાનું (Brain Stroke) પણ જોખમ રહે છે. તેથી, દરેક વ્યક્તિને પોતાના બ્લડ પ્રેશરની સાચી રેન્જ ખબર હોવી અત્યંત જરૂરી છે.
શું છે બ્લડ પ્રેશર અને તેના પ્રકાર?
જ્યારે પણ આપણે બીપી માપીએ છીએ ત્યારે તેમાં બે પ્રકારના આંકડા જોવા મળે છે, જેમ કે $120/80$ $\text{mmHg}$.
સિસ્ટોલિક પ્રેશર (Systolic – ઉપરનો આંકડો): આ આંકડો દર્શાવે છે કે જ્યારે હૃદય ધબકે છે અને ધમનીઓમાં લોહીને પમ્પ કરે છે, ત્યારે લોહીનું દબાણ કેટલું છે.
ડાયાસ્ટોલિક પ્રેશર (Diastolic – નીચેનો આંકડો): આ આંકડો દર્શાવે છે કે બે ધબકારા વચ્ચે જ્યારે હૃદય આરામની સ્થિતિમાં હોય છે, ત્યારે ધમનીઓમાં દબાણ કેટલું છે.
સામાન્ય બ્લડ પ્રેશર કેટલું હોવું જોઈએ?
કોઈપણ સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે નોર્મલ બ્લડ પ્રેશર $120/80$ $\text{mmHg}$ માનવામાં આવે છે. જો ઉપરનો આંકડો $120$ થી $129$ ની વચ્ચે હોય અને નીચેનો આંકડો $80$ થી ઓછો હોય, તો તેને ‘એલિવેટેડ બીપી’ એટલે કે સામાન્ય કરતાં સહેજ વધેલું બીપી ગણવામાં આવે છે.
હાઈ બ્લડ પ્રેશરના પણ અલગ-અલગ સ્ટેજ (તબક્કા) હોય છે. જો બીપીનો આંકડો $180/120$ $\text{mmHg}$ થી ઉપર પહોંચી જાય, તો તેને વૈદ્યકીય ભાષામાં ‘હાઈપરટેન્સિવ ક્રાઈસિસ’ (Hypertensive Crisis) કહેવામાં આવે છે. આ એક કટોકટીની સ્થિતિ છે જે મગજ અને હૃદયને તાત્કાલિક નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જેમાં દર્દીને તરત જ હોસ્પિટલ ભેગા કરવા પડે છે.
લો બ્લડ પ્રેશર ક્યારે માનવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે જો કોઈ વ્યક્તિનું બ્લડ પ્રેશર $90/60$ $\text{mmHg}$ થી ઓછું થઈ જાય, તો તેને લો બ્લડ પ્રેશર (Hypotension) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો કે, કેટલાક લોકોમાં શારીરિક બંધારણના કારણે બીપી કુદરતી રીતે જ ઓછું રહેતું હોય છે અને તેમને કોઈ તકલીફ થતી નથી. પરંતુ જો બીપી લો થવાની સાથે શરીરમાં અસામાન્ય લક્ષણો દેખાય, તો તેને હળવાશથી ન લેવું જોઈએ.
લો બીપીના મુખ્ય લક્ષણો અને ઉપાયો:
વારંવાર ચક્કર આવવા અથવા આંખો સામે અંધારા આવી જવા.
શરીર એકદમ નબળું પડી જવું, અશક્તિ લાગવી કે બેભાન થઈ જવું.
ત્વચા એકદમ ઠંડી અને ચીકણી (નમ વાળી) થઈ જવી.
આંખે ધૂંધળું દેખાવું.
જો આવા લક્ષણો વારંવાર દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દવા લેવાની સાથે લીંબુ પાણી, મીઠાનું પાણી અથવા પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી (Liquids) લેવા જેવા ઘરેલું ઉપચારો કરવા જોઈએ.
બ્લડ પ્રેશર વધવાના મુખ્ય કારણો
શરીરમાં બ્લડ પ્રેશર હાઈ થવા પાછળ આપણી ખરાબ જીવનશૈલી અને ખાનપાન મુખ્યત્વે જવાબદાર છે:
ખોરાકમાં મર્યાદા કરતાં વધારે પડતા નમક (મીઠા) નું સેવન કરવું.
માનસિક તણાવ (Stress) અને પૂરતી ઊંઘ ન લેવી.
બેઠાડું જીવન, વજનમાં સતત થતો વધારો અને શારીરિક શ્રમનો અભાવ.
