કેમ્બ્રિજનો સવાલ અને ભારતની ‘ફ્રુગલ’ ઇજનેરીનો વાસ્તવિક ગણતરી
ભારતનો અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ (ISRO) લાંબા સમયથી તેની ‘ફ્રુગલ’ (કિફાયતી) ઇજનેરી માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રખ્યાત રહ્યો છે. વર્ષ 2014માં જ્યારે ભારતે પોતાના પ્રથમ જ પ્રયાસમાં ‘મંગળયાન’ને મંગળ ગ્રહની ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કર્યું, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વએ ભારતની ઓછી લાગત ધરાવતી ટેકનોલોજીનો લોખંડ માન્યો હતો. જોકે, તાજેતરમાં જ્યારે ભારતે પોતાના ઐતિહાસિક ચંદ્રયાન-3 મિશનની સફળતાની ઉજવણીના ભાગરૂપે ‘નેશનલ સ્પેસ ડે’ મનાવ્યો, ત્યારે એક આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસે આ સ્થાપિત માન્યતા પર મોટા સવાલો ઊભા કર્યા છે.
કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના સંશોધનનો દાવો
કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એલેસિયો ટેરજી અને પોલિટકેનિકો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્યુરિનના ફ્રાન્સેસ્કો નિકોલી દ્વારા કરવામાં આવેલ એક નવો સંશોધન પત્ર પ્રસિદ્ધ એકેડેમિક જર્નલ ‘ઇકોનોમિક લેટર્સ’માં પ્રકાશિત થયો છે. આ સંશોધનમાં વિશ્વના છ મુખ્ય સ્પેસ માર્કેટ્સ—અમેરિકા, યુરોપિયન યુનિયન, રશિયા, ચીન, જાપાન અને ભારત—દ્વારા સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે થતા પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચનું ઊંડું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
આ અભ્યાસ અનુસાર, સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની પ્રતિ કિલોગ્રામ સરેરાશ કિંમત નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવી છે:
અમેરિકા (USA): $3,225 (આશરે ₹3.11 લાખ)
જાપાન (Japan): $5,287 (આશરે ₹5.07 લાખ)
ચીન (China): $5,809 (આશરે ₹5.57 લાખ)
રશિયા (Russia): $6,682 (આશરે ₹6.41 લાખ)
યુરોપિયન યુનિયન (EU): $9,897 (આશરે ₹9.50 લાખ)
ભારત (India): $13,302 (આશરે ₹12.70 લાખ)
આ સંશોધનનો સૌથી ચોંકાવનારો નિષ્કર્ષ એ છે કે તપાસવામાં આવેલા તમામ છ દેશોમાં અમેરિકાનો લોન્ચિંગ ખર્ચ સૌથી ઓછો છે, જ્યારે ભારતનો પ્રતિ કિલોગ્રામ ખર્ચ સૌથી વધુ છે. આ રિપોર્ટ મુજબ ભારતમાં સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવો અમેરિકાની સરખામણીએ આશરે ચાર ગણો મોંઘો છે.
ઐતિહાસિક ‘કિફાયતી’ મોડેલ અને હોલીવુડ સરખામણી
આ નવો દાવો ભારતની પરંપરાગત છબીથી સાવ વિપરીત છે. ભારતે હંમેશા મર્યાદિત બજેટમાં મોટા સ્પેસ મિશનો પૂરા કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે. વર્ષ 2014માં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ મંગળયાન મિશન વખતે એક પ્રખ્યાત ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું હતું કે, અમદાવાદ શહેરમાં ઓટો-રિક્શાનું ભાડું પ્રતિ કિલોમીટર ₹10 થાય છે, જ્યારે ISRO એ પોતાના મંગળયાનને માત્ર ₹7 પ્રતિ કિલોમીટરના ખર્ચે મંગળ સુધી પહોંચાડ્યું હતું.
આ ઉપરાંત, બજેટની દ્રષ્ટિએ જુઓ તો ભારતનું મંગળયાન મિશન લગભગ $74 મિલિયન (₹600 કરોડ) અને ચંદ્રયાન-3 મિશન આશરે $75 મિલિયન (₹615 કરોડ)નું હતું. આ મિશનોનો કુલ ખર્ચ અંતરિક્ષ પર બનેલી પ્રખ્યાત હોલીવુડ ફિલ્મો જેમ કે ‘ગ્રેવિટી’ ($100 મિલિયન) અને ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ ($165 મિલિયન)ના નિર્માણ ખર્ચ કરતાં પણ ખૂબ ઓછો હતો.
ISRO નો જવાબ અને વાસ્તવિક ગણતરી
આ સંશોધન સામે આવ્યા બાદ ભારતીય સ્પેસ સાયન્ટિસ્ટ્સ અને ISRO ના નેતૃત્વએ તેની કાર્યપ્રણાલી પર કડક વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ISRO ના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. વી. નારાયણન અને પૂર્વ પ્રમુખ એસ. સોમનાથે આ તારણોને સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધા છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ, માત્ર “પ્રતિ કિલોગ્રામ લોન્ચ ખર્ચ” ના આધારે નિષ્કર્ષ કાઢવો એ સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરતું નથી. ISRO એ સ્પષ્ટ કર્યું કે:
સ્કેલ ઓફ ઓપરેશન: અમેરિકાની કંપનીઓ (જેમ કે SpaceX) પાસે ખૂબ મોટું લોન્ચિંગ નેટવર્ક છે. SpaceX પોતાના ‘સ્ટારલિંક’ સેટેલાઇટ્સ મોટા પ્રમાણમાં એકસાથે લોન્ચ કરે છે, જેનાથી તેમનો આંતરિક પરિચાલન ખર્ચ (operational cost) ખૂબ ઓછો દેખાય છે.
ભારે ઉપગ્રહોમાં સ્પર્ધાત્મકતા: ભારત જ્યારે 4.5 ટન વજન ધરાવતા સ્પેસક્રાફ્ટ માટે અમેરિકન કોમર્શિયલ લોન્ચ પ્રોવાઇડરની સેવાઓ લે છે, ત્યારે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત ISRO ના પોતાના સ્વદેશી LVM3 રોકેટની લાગત જેટલી જ હોય છે. આ દર્શાવે છે કે વાસ્તવિકતામાં ISRO ના રેટ્સ આજે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પૂરા સ્પર્ધાત્મક છે.
આમ, ISRO નું માનવું છે કે એકેડેમિક પેપરમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલો ડેટા અસંપૂર્ણ છે અને તે ભારતીય રોકેટની જટિલ લાગત સંરચનાને યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરતો નથી.
