વીજળી કંપનીઓ પર ₹7.1 લાખ કરોડનું દેવું, ₹6.8 લાખ કરોડની ખોટ! કયા રાજ્યોની હાલત સૌથી ખરાબ?
દેશના અનેક રાજ્યોની સરકારી કંપનીઓની નબળી આર્થિક સ્થિતિ હવે સરકારો માટે નવી મુશ્કેલી ઊભી કરી રહી છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી સરકારી કંપનીઓને લોન અપાવવા માટે રાજ્ય સરકારો ગેરંટી આપે છે. પરંતુ જો આ કંપનીઓ દેવું ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય તો તેની જવાબદારી સરકારના ખભા પર આવી શકે છે. PRS Legislative Researchના અહેવાલ ‘State of State Finances 2026-27’ મુજબ, માર્ચ 2025 સુધીમાં દેશનાં 28 રાજ્યોએ પોતાની સરકારી કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ માટે આશરે ₹13 લાખ કરોડની ગેરંટી આપી હતી. આ રકમ રાજ્યોની કુલ GDPના લગભગ 4 ટકા જેટલી થાય છે.

વીજળી કંપનીઓ માટે સૌથી વધુ ₹6.2 લાખ કરોડની ગેરંટી
આશરે ₹13 લાખ કરોડની કુલ ગેરંટીમાંથી સૌથી મોટો હિસ્સો વીજળી ક્ષેત્રની સરકારી કંપનીઓનો છે. અહેવાલ મુજબ, 19 રાજ્યોએ પોતાની વીજળી કંપનીઓ માટે આશરે ₹6.2 લાખ કરોડની ગેરંટી આપી છે. એટલે કે રાજ્યો દ્વારા આપવામાં આવેલી કુલ ગેરંટીના લગભગ 52 ટકા હિસ્સો માત્ર વીજળી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો છે. અહીં સમજવું જરૂરી છે કે ગેરંટી આપવાનો અર્થ એ નથી કે સરકાર તાત્કાલિક આટલી રકમ ચૂકવવાની છે. કંપની લોન લે છે, પરંતુ જો તે ચુકવણી કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો ગેરંટી મુજબ સરકારને જવાબદારી નિભાવવી પડી શકે છે.
તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશ પર સૌથી વધુ ભાર
રાજ્યોની GDPની સરખામણીમાં આપવામાં આવેલી ગેરંટીનો હિસ્સો જોઈએ તો તેલંગાણા સૌથી આગળ છે. અહીં આ પ્રમાણ 15 ટકા નોંધાયું છે. ત્યારબાદ આંધ્રપ્રદેશમાં 9.7 ટકા અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 7.4 ટકા છે. રાજસ્થાનમાં આ પ્રમાણ 6.9 ટકા, જ્યારે કેરળમાં 6 ટકા છે. બીજી તરફ, વીજળી ક્ષેત્ર માટે આપવામાં આવેલી ગેરંટીનું પ્રમાણ પણ કેટલાક રાજ્યોમાં ખૂબ વધારે છે. મેઘાલય, ઓડિશા અને ત્રિપુરામાં કુલ સરકારી ગેરંટીના 90 ટકાથી વધુ હિસ્સો વીજળી કંપનીઓ માટે છે. જ્યારે રાજસ્થાન, તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં આ પ્રમાણ 70 ટકાથી વધારે છે.
વીજળી કંપનીઓ પર ₹7.1 લાખ કરોડનું દેવું અને ₹6.8 લાખ કરોડની ખોટ
સરકારી વીજળી વિતરણ કંપનીઓ એટલે કે DISCOMsની આર્થિક સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક બની છે. PRSના અહેવાલ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં દેશની સરકારી વીજળી વિતરણ કંપનીઓની કુલ સંચિત ખોટ આશરે ₹6.8 લાખ કરોડ હતી. જ્યારે તેમના પર કુલ દેવું વધીને લગભગ ₹7.1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યું હતું. આ ઉપરાંત વીજળી કંપનીઓ માટે રાજ્યો દ્વારા આપવામાં આવેલી ₹6.2 લાખ કરોડની ગેરંટી પણ અલગ આંકડો છે. એટલે ખોટ, દેવું અને સરકારી ગેરંટી ત્રણેયને એક જ બાબત સમજવી જોઈએ નહીં.

આઠ રાજ્યોની વીજળી કંપનીઓમાં સૌથી વધુ ખોટ
અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશની વીજળી કંપનીઓમાં સૌથી વધુ નાણાકીય ખોટ કેન્દ્રિત છે. આ આઠ રાજ્યોની કંપનીઓનો દેશની કુલ સંચિત ખોટમાં આશરે 82 ટકા હિસ્સો છે. જ્યારે કુલ દેવામાં તેમનો હિસ્સો લગભગ 78 ટકા છે. વીજળી કંપનીઓની આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનું અંતર પણ તેમની મુશ્કેલી વધારે છે. વર્ષ 2024-25માં વીજળીની સરેરાશ સપ્લાય કિંમત અને તેના વેચાણથી થતી સરેરાશ આવક વચ્ચે પ્રતિ યુનિટ ₹0.11નું અંતર હતું.
સરકારી મદદ છતાં કંપનીઓની સ્થિતિમાં સુધારો કેમ નહીં?
વીજળી કંપનીઓને આર્થિક સંકટમાંથી બહાર લાવવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો અગાઉથી સબસિડી, ગ્રાન્ટ, ઇક્વિટી રોકાણ અને બેલઆઉટ પેકેજ દ્વારા મદદ કરતી આવી છે. તેમ છતાં કંપનીઓનું દેવું અને ખોટ ઘટવાને બદલે મોટો પડકાર બની રહ્યાં છે. વીજળીની ચોરી, ટેકનિકલ નુકસાન, ઓછું બિલિંગ અને ગ્રાહકો પાસેથી સમયસર નાણાં વસૂલવામાં થતી મુશ્કેલીઓ પણ તેની પાછળનાં કારણો છે. જો કંપનીઓની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય અને તેઓ લોન ચૂકવવામાં ડિફોલ્ટ કરશે તો સરકારોએ ગેરંટી હેઠળ ચુકવણી કરવી પડી શકે છે. પરિણામે વિકાસકાર્યો માટેના બજેટ પર દબાણ વધી શકે છે અને અંતે તેની અસર કરદાતાઓના પૈસા પર પણ પડી શકે છે.
