સોનું ખરીદતા પહેલાં સાવધાન! 24 કેરેટના નામે વેચાઈ રહ્યું છે ભેળસેળવાળું સોનું, જાણો શુદ્ધતા તપાસવાની 5 રીતો
સોનું ખરીદતી વખતે ગ્રાહકો સૌથી વધુ વિશ્વાસ તેની શુદ્ધતા અને હોલમાર્ક પર રાખે છે. પરંતુ હવે સોનાના બજારમાં ભેળસેળની એક એવી નવી પદ્ધતિ ચર્ચામાં આવી છે, જેનાથી ગ્રાહકોની ચિંતા વધી શકે છે. સોનામાં રેનિયમ નામની ભારે ધાતુનો બારીક પાઉડર ભેળવીને ઘરેણાંનું વજન વધારવામાં આવી રહ્યું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. ચિંતાની વાત એ છે કે સામાન્ય તપાસમાં આ પ્રકારની ભેળસેળ ઓળખવી મુશ્કેલ બની શકે છે. એટલે ગ્રાહકને વધુ વજનનું ઘરેણું મળતું હોવા છતાં તેમાં વાસ્તવિક સોનાનું પ્રમાણ ઓછું હોઈ શકે છે.

શું છે રેનિયમ પાઉડર અને કેવી રીતે થાય છે ભેળસેળ?
રેનિયમ એક દુર્લભ અને ભારે ધાતુ છે, જેનો રંગ સિલ્વર-ગ્રે હોય છે. તેનો બારીક પાઉડર સોનામાં ભેળવવામાં આવે તો ઘરેણાંનું કુલ વજન વધી શકે છે. અહેવાલો અનુસાર, આ પાઉડર ચીનથી ભારતમાં લાવવામાં આવતો હોવાની આશંકા છે. ઉદાહરણ તરીકે, 7.83 ગ્રામ 24 કેરેટ સોનામાં એક ગ્રામ રેનિયમ ભેળવવામાં આવે તો કુલ વજન 8.83 ગ્રામ થાય છે. આમ, વજન વધે છે, પરંતુ સોનાનું વાસ્તવિક પ્રમાણ ઘટીને આશરે 88.7 ટકા રહે છે, જે લગભગ 21.3 કેરેટની શુદ્ધતા જેટલું છે.
છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષથી ચાલી રહ્યો છે ભેળસેળનો ખેલ
બુલિયન જ્વેલર્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ યોગેશ સિંઘલના જણાવ્યા અનુસાર, સોનામાં ભારે ધાતુઓ ભેળવવાની ફરિયાદો છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષથી સામે આવી રહી છે. રેનિયમ ઉપરાંત રૂથેનિયમ, ઇરિડિયમ અને ઓસ્મિયમ જેવી ધાતુઓનો ઉપયોગ થતો હોવાની પણ આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અહેવાલો મુજબ, આ પ્રકારનો પાઉડર મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળના માર્ગે બજારો સુધી પહોંચતો હોવાની શક્યતા છે. તેની કિંમત સોનાની સરખામણીમાં આશરે 10 ટકા ઓછી હોવાનું જણાવાય છે. જોકે, આ ભેળસેળ અંગેના તમામ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.

સામાન્ય તપાસમાં કેમ પકડાતી નથી આ ભેળસેળ?
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો સોનામાં બીજી ભારે ધાતુ ભેળવવામાં આવી હોય તો તેની ઓળખ કેવી રીતે કરવી? પરંપરાગત તપાસમાં કેટલીકવાર સોનાની શુદ્ધતા અંગે ખોટો અંદાજ આવી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે ભેળસેળમાં વપરાતી ધાતુનું વજન અને ગુણધર્મો સોનાની નજીક હોય ત્યારે તપાસ વધુ મુશ્કેલ બને છે. જોકે, દરેક હોલમાર્કિંગ સેન્ટર કે આધુનિક ટેસ્ટિંગ મશીન આવી ભેળસેળ પકડી શકતું નથી એવું માનવું યોગ્ય નથી. ગ્રાહકોએ માત્ર ઘરેણાંના વજન કે ઉપરછલ્લી તપાસના આધારે તેની શુદ્ધતા નક્કી કરવી જોઈએ નહીં.
BIS હોલમાર્ક અને HUID કોડથી કરો ચકાસણી
સોનું ખરીદતી વખતે સૌથી પહેલાં તેના પર BIS હોલમાર્ક અને છ આંકડાનો HUID કોડ તપાસવો જોઈએ. 22 કેરેટ સોના પર સામાન્ય રીતે 916 અને 18 કેરેટ સોના પર 750નો શુદ્ધતા કોડ હોય છે. ગ્રાહકો BIS Care એપ અથવા સત્તાવાર BIS માધ્યમથી HUID કોડની વિગતો ચકાસી શકે છે. આ ઉપરાંત XRF એટલે કે એક્સ-રે ફ્લોરોસન્સ મશીનથી પણ સોનામાં રહેલી અન્ય ધાતુઓનું પ્રમાણ તપાસી શકાય છે. જોકે, માત્ર સપાટી આધારિત XRF તપાસથી દરેક પ્રકારની આંતરિક ભેળસેળ પકડાઈ જવાની ગેરંટી નથી. શંકા હોય તો વધુ વિગતવાર લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવવો યોગ્ય છે.
એસિડ ટેસ્ટથી લઈને મેગ્નેટ ટેસ્ટ સુધી, કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી?
સોનાની પ્રાથમિક તપાસ માટે ટચસ્ટોન અને એસિડ ટેસ્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત મેગ્નેટ ટેસ્ટમાં શુદ્ધ સોનું ચુંબક તરફ આકર્ષાતું નથી, પરંતુ આ તપાસથી સોનાની શુદ્ધતાની ખાતરી મળતી નથી. પાણીમાં સોનું નાખવાથી તે નીચે બેસે છે, પરંતુ રેનિયમ જેવી ભારે ધાતુઓ પણ નીચે બેસી શકે છે. તેથી પાણી, સિરામિક કે મેગ્નેટ ટેસ્ટને અંતિમ પુરાવો માનવો નહીં. સોનું ખરીદતી વખતે વિશ્વસનીય જ્વેલર પાસેથી પાકું બિલ લેવું, હોલમાર્ક તપાસવો અને શંકા જણાય તો માન્યતા પ્રાપ્ત લેબોરેટરીમાં તપાસ કરાવવી સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો છે.
