Crude Oil: હોર્મુઝની નાકેબંધી અને અમેરિકી દબાણ: ભારત કેવી રીતે શોધશે રશિયન તેલનો વિકલ્પ?
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ની નાકેબંધીએ પહેલેથી જ વૈશ્વિક તેલ બજારમાં હલચલ મચાવી દીધી છે, પરંતુ ભારત માટે ખરી મુશ્કેલી હવે શરૂ થવા જઈ રહી છે. અમેરિકા દ્વારા રશિયા પાસેથી કિંમતી કાચું તેલ આયાત કરવા માટે આપવામાં આવેલી વિશેષ છૂટની સમયમર્યાદા શનિવાર, 16 મે 2026 ના રોજ સમાપ્ત થઈ રહી છે. આ ડેડલાઇન પૂરી થવાનો સીધો અર્થ એ છે કે ભારતની તેલ રિફાઇનરી કંપનીઓને હવે રશિયન તેલના પુરવઠામાં ભારે કાપનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
16 મેની ડેડલાઇન અને રશિયન તેલનો પ્રવાહ
વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશ તરીકે ભારત માટે આ સ્થિતિ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક બંને રીતે પડકારજનક છે. વહીવટીતંત્ર દ્વારા આપવામાં આવેલી 48 કલાકની મહોલત હવે અંતિમ ચરણમાં છે. મે 2026 ના શરૂઆતના અઠવાડિયામાં ભારતે રશિયા પાસેથી દરરોજ આશરે 23 લાખ બેરલ તેલની આયાત કરી હતી, જે એક રેકોર્ડ હતો. જોકે, આ તેલ માત્ર એવા જહાજો દ્વારા આવ્યું હતું જેમને અમેરિકાએ અગાઉથી મંજૂરી આપી હતી.
આંકડાકીય વિશ્લેષણ મુજબ, જુલાઈ 2024 માં ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 44.6% હતો, જે હવે ઘટીને 20.6% થઈ શકે છે. નવા જહાજો પરના પ્રતિબંધને કારણે મે મહિનામાં સરેરાશ આયાત ઘટીને 19 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ જવાનો અંદાજ છે.
હોર્મુઝની નાકેબંધી અને ઈરાન યુદ્ધની અસર
ઈરાન યુદ્ધે વૈશ્વિક તેલ બજારની કમર તોડી નાખી છે. પર્શિયન ગલ્ફ (Persian Gulf) માંથી આવતા તેલના ટેન્કરો હવે સુરક્ષિત નથી. હોર્મુઝની નાકેબંધીને કારણે સપ્લાય ખોરવાઈ છે, જેના કારણે ભારતને હવે ભૌગોલિક રીતે દૂર અને મોંઘા વિકલ્પોની શોધ કરવી પડી રહી છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું 90 ટકા તેલ આયાત કરે છે, તેથી તેલના વધતા વૈશ્વિક ભાવ સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય છે.
ભારતની નવી વ્યૂહરચના: પશ્ચિમ આફ્રિકા અને અમેરિકા તરફ નજર
રશિયન તેલની અછતને પહોંચી વળવા માટે ઈન્ડિયન ઓઈલ (IOC) અને ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) એ તેમની રણનીતિ બદલી છે.
નવા સોદા: આ સપ્તાહે ભારતીય કંપનીઓએ પશ્ચિમ આફ્રિકા અને અમેરિકા પાસેથી તેલના મોટા જથ્થાની ખરીદી કરી છે.
વૈવિધ્યકરણ: ભારત હવે માત્ર એક કે બે દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અઝરબૈજાન અને આફ્રિકન દેશો સાથે નવા અલ્પકાલિક કરારો કરી રહ્યું છે.
ધ્યેય: પર્શિયન ગલ્ફ પર નિર્ભરતા ઘટાડવી જેથી યુદ્ધની સ્થિતિમાં સપ્લાય લાઇન સંપૂર્ણપણે ઠપ ન થઈ જાય.
અમેરિકી કૂટનીતિ અને ભારતની મુશ્કેલી
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે રશિયાની કમાણી ઓછી થાય, પરંતુ તે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા પણ ઈચ્છતું નથી. આ વિરોધાભાસી નીતિનો ભોગ ભારત જેવા ગ્રાહક દેશો બની રહ્યા છે. રશિયન તેલ પરના કડક પ્રતિબંધો ભારતને મોંઘા બજારોમાં સક્રિય થવા માટે મજબૂર કરી રહ્યા છે.
