India Rare Earth Reserves:રેર‑અર્થ ગેમમાં ચીનના પતનથી શું ભારત બની રહ્યું છે વિશ્વની આગામી મહાસત્તા?
1. ચીનનું પૃથ્વી તત્વોમાં કડક વલણ — નવી તક ભારત માટે
ચીન વિશ્વવ્યાપી દુર્લભ અર્થ (Rare Earth Elements) પુરવઠામાં લગભગ 90 % ભાગ ધરાવે છે, બજારમાં તેનો પ્રભાવ સંપૂર્ણ છે.
2025 એપ્રિલમાં, ચીને રાહુભાઈ અને ડિસપ્રોસિયમ જેવી 8 દૂરર્સ્થ તત્વો માટે નિકાસ પર પાબંદી લગાવી, જેના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં તદ્દન વિક્ષેપ સર્જાયો.
રિપોર્ટ્સ મુજબ, 2030 સુધી ચીનનું ખાણકામ 51 % અને રિફાઇનિંગ 76 % ઘટી શકે છે, જે ગ્રોથ માટે અન્ય દેશોને આદરણીય તક આપે છે.
2. ભારત: રિજર્વ્સમાં ત્રણ નંબરે, છતાં પ્રોડક્શન ઓછું
યુએસજીઓએસ મુજબ, ચીન પાસે અંદાજે 44 M ટન રેર‑અર્થ રિઝર્વ છે, જ્યારે ભારત પાસે 6.9 M ટન, જે તેને વિશ્વમાં ત્રીજા સ્થાન પર રાખે છે.
EY દ્વારા તૈયાર ઇન્વેસ્ટમેન્ટમાં દર્શાવાયા મુજબ, ભારતમાં બીચ અને રેતી જેવા એબંડન્ટ પદાર્થો પણ છે, ખાસ કરીને EV અને ડિફેંસ ઉદ્યોગ માટે.
પણ 2012–24 સમયગાળામાં ભારતનું વાર્ષિક ઉત્પાદન ફક્ત ~2,900 ટન રહ્યું છે — એક ન્યાયસંગત સંખ્યા સહિત માતાનો વધારો.
3. વૈકલ્પિક પુરવઠા તરીકે ભારતની સ્થિતિ
CSISના વિશ્લેષક ગ્રેસલિન બાસ્કરન કહે છે: “ભારત ચીનનું સ્થાન લઈ નહીં શકે, પણ વૈકલ્પિક સપ્લાય લેવલમાં પોતાની વિશિષ્ટ જગ્યા બનાવી શકે છે.”
સરકાર IREL (India) સાથે ભાગીદારી, પ્રણોદનાઓ, સબ્સિડી, અને ખાનગી ક્ષેત્રોને જોડતી આયોજન તાકીદે અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે.
આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા, તમિલનાડુ, કેરળ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં મોનાઝાઇટ જેવા તત્વો શોધવા માટે અભિયાન શરૂ થયું છે.
4. નવી વૈશ્વિક સંમેલનમાં ભારત–ઓસ્ટ્રેલિયા ફ્રન્ટ
મ.પ.’કાબિલ’ (ખાંજ વિદેશ ઇન્ડિયા લિમિટેડ) અને ઓસ્ટ્રેલિયન ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ઓફિસ (માર્ચ 2022) વચ્ચે બંને દેશોને હબ બનાવવા માટે MoU પર હસ્તાક્ષર થયા.
CSIRO નેતા REE સંશોધન ભાગીદારી 2026 સુધી ચાલી રહી છે, જેમાં ખાણકામથી લઈને રિસાયક્લિંગ સુધીનો માર્ગખંડ સમાવેશ છે.
JARE (Japan-Australia Rare Earths Initiative) પદ્ધતિએ જાપાને ચીનના નિર્ભરતામાંથી ખુટાડી ભારતીય દ્રષ્ટાંત આગળ વધારી રહી છે.
5. NCMM, Nuclear Energy Act & Coastal Regulations
PIBનું માનવું છે કે 2025માં શરૂ થતાં “National Critical Minerals Mission (NCMM)” થકી REE નો સંશોધન અને રિસાયક્લિંગ સંચાલિત થાય.
ભુ-જિયોનુમ્સ દ્વારા 1,200થી વધુ પ્રોજેક્ટ 2030–31 સુધી હાથ ધરવામાં આવશે.
નવો નિયમન હેઠળ, મોનાઝાઇટ માત્ર PSUs માટે ખુલ્લી — ખાનગી પ્રોફાઈલો પૂરતા અવરોધમાં.
IRELએ 2023–24માં 531,000 ટનની ઉત્પાદન નોંધાવી, અને સમગ્ર રિમોટ પુનઃપ્રાપ્તિ ઇન્ફ્રા વિશ્રીષ્ણ માને છે.
ભારતની દૂર અવધિ યુક્તિ અને પડકાર
અવસર:
ચીનની ભાગીદારી વિક્ષેપ ભારતીય REE ઉદ્યોગને દેશપ્રધાન બનાવે છે.
EV, રિન્યુએબલ્સ, અને ડિફેંસ વધુ મજબૂત થશે.
વૈશ્વિક પુરવઠા ચેઇનમાં ભારતનું સ્થાન મજબૂત થશે.
પડકાર:
ઊંડી સંશોધન, પ્રોસેસિંગ, અને R&Dની જરૂર.
નિયમન, પર્યાવરણ, અને સ્થાનિક સહકાર વિઘ્નરૂપ બની શકે.
લાંબી ગવર્નન્સ માળખાથી વિદેશી રોકાણ જલ્દી નહીં આવે.
