પેઇનકિલરને કેવી રીતે ખબર પડે છે કે દુખાવો ક્યાં થઈ રહ્યો છે? જાણો તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ

દર્દથી રાહત આપતી પેઇનકિલર શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરે છે? જાણો તેની રોચક પ્રક્રિયા અને સાવચેતીઓ

જ્યારે શરીરના કોઈ ભાગમાં ઈજા થાય, સોજો આવે કે અન્ય કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય, ત્યારે તે ભાગમાં રહેલી ચેતાતંતુઓ (નસ) દર્દના સંકેતો મગજ સુધી પહોંચાડે છે. મગજ આ સિગ્નલને સમજે છે અને ત્યારબાદ આપણને દુખાવાનો અહેસાસ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં ઘણીવાર મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે જ્યારે આપણે પેઇનકિલર (દુખાવાની દવા) લઈએ છીએ, ત્યારે તેને કેવી રીતે ખબર પડે છે કે દુખાવો માથામાં છે, પેટમાં છે કે પગમાં? સાચું તો એ છે કે પેઇનકિલરને બિલકુલ ખબર હોતી નથી કે શરીરમાં કઈ જગ્યાએ દુખાવો થઈ રહ્યો છે, છતાં પણ તે આપણને રાહત આપે છે.

દુખાવો શા માટે થાય છે અને દવા કેવી રીતે કામ કરે છે?

ઈજા કે સોજો થવા પર શરીર ખાસ પ્રકારના રસાયણો મુક્ત કરે છે, જેમાં ‘પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન’ (Prostaglandins) મુખ્ય છે. આ કેમિકલ્સ ચેતાતંતુઓને વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે, જેનાથી દુખાવાના સંકેતો ઝડપથી મગજ સુધી પહોંચે છે. આ પ્રક્રિયા વાસ્તવમાં શરીરની એક સુરક્ષા પ્રણાલી છે, જે આપણને સંકેત આપે છે કે શરીરના તે ભાગને સંભાળ અને આરામની જરૂર છે.

જ્યારે આપણે પેઇનકિલર ગોળી ગળીએ છીએ, ત્યારે તેનો સક્રિય ઘટક પેટ અને આંતરડા દ્વારા શોષાઈને લોહીમાં ભળી જાય છે. લોહી આ દવાને આખા શરીરમાં પહોંચાડે છે. મોટાભાગની સામાન્ય પેઇનકિલર્સ શરીરમાં પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન નામના રસાયણને બનતા અટકાવે છે અથવા ધીમું કરી દે છે. આનાથી ચેતાતંતુઓ મગજ સુધી દર્દના સંકેતો મોકલવાનું બંધ કે ઓછું કરી દે છે, જેનાથી આપણને દુખાવામાંથી મુક્તિ મળે છે. દવા લીધાના 20 થી 30 મિનિટમાં તે લોહીમાં યોગ્ય માત્રામાં ભળીને પોતાનું અસરકારક કામ શરૂ કરી દે છે.

દવા ફક્ત દુખાવા વાળી જગ્યા પર જ અસર કરતી કેમ દેખાય છે?

દવા ભલે લોહી દ્વારા આખા શરીરમાં ફરતી હોય, પરંતુ જ્યાં ઈજા કે સોજો હોય છે ત્યાં જ કેમિકલ પ્રવૃત્તિ સૌથી વધુ સક્રિય હોય છે. પેઇનકિલર આ વધારે પડતા સક્રિય રસાયણોની પ્રક્રિયા પર જ સીધી રોક લગાવે છે. આ જ કારણ છે કે આપણને માત્ર તે જ જગ્યાએ રાહત અનુભવાય છે જ્યાં દુખાવો થતો હતો.

બધા જ પ્રકારના દર્દ માટે એક જ પેઇનકિલર કામ નથી કરતી. કેટલાક દુખાવા માટે પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન રોકનારી દવાઓ કામ કરે છે, તો કેટલાક ચેતાતંતુ અને મગજ વચ્ચેના સંકેતો પર સીધી અસર કરતી દવાઓથી મટે છે. તેથી જ તબીબો જુદા જુદા પ્રકારના દર્દ માટે અલગ-અલગ દવાઓ આપે છે.

પેઇનકિલર લેતી વખતે રાખવાની સાવચેતીઓ

કોઈપણ પેઇનકિલરનો વારંવાર અથવા ડૉક્ટરની સલાહ વગર વધારે માત્રામાં ઉપયોગ કરવો અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. કારણ કે આ દવાઓ આખા શરીરમાં વહેતી હોય છે, તેથી તેની આડઅસર લીવર, કિડની અને પેટના અસ્તર (stomach lining) પર થઈ શકે છે. વારંવાર દવા લેવાથી પેટમાં અલ્સર કે કિડની સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓ થઈ શકે છે. તેથી, પેઇનકિલરનો યોગ્ય અને સુરક્ષિત ઉપયોગ હંમેશાં ડૉક્ટર કે ફાર્માસિસ્ટની સલાહ મુજબ જ કરવો જોઈએ.