જંક ફૂડથી સાવધાન! વધુ ફેટ, સુગર કે મીઠાવાળા પેકેટ પર જોવા મળશે લાલ છટ્કોણ નિશાન
દેશમાં વધી રહેલી અસ્વસ્થ જીવનશૈલી અને પેકેજ્ડ ખોરાક (Packaged Food) ના અતિશય વપરાશ વચ્ચે ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણો પ્રાધિકરણ (FSSAI) એ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સોગંદનામું રજૂ કર્યું છે. આ દરખાસ્ત મુજબ, હવે પ્રોસેસ્ડ અને ડિબ્બાબંધ ખાદ્ય પદાર્થોના પેકેટ પર લાલ રંગનું છ ખૂણાવાળું (Hexagonal) ચેતવણીનું નિશાન લગાવવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવી શકે છે. આ પગલું ખાસ કરીને એવા ખોરાક માટે છે જેમાં સાકર (ખાંડ), સેચ્યુરેટેડ ફેટ (ચરબી) અથવા મીઠું (નમક) નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં હોય.
શું છે સમગ્ર બાબત અને FOPL નો મુદ્દો?
આ સમગ્ર વિવાદ ‘ફ્રન્ટ ઓફ પેકેટ વોર્નિંગ લેબલિંગ’ (FOPL) સાથે જોડાયેલો છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જ્યારે કોઈ ગ્રાહક દુકાનમાંથી કોઈ પેકેજ્ડ આઇટમ ખરીદે છે, ત્યારે તેને પેકેટની આગળના ભાગે જ ખબર પડવી જોઈએ કે તે ખોરાક સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલો યોગ્ય છે.
આ વર્ષના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ગ્રાહકોને આરોગ્યપ્રદ વિકલ્પો પસંદ કરવાનો અધિકાર છે. પેકેટ પર સ્પષ્ટ ચેતવણી હોવાને કારણે લોકો પોતાની અને પોતાના પરિવારની સેહતને ધ્યાનમાં રાખીને જ વસ્તુઓ ખરીદશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું કડક વલણ અને FSSAI ને ફટકાર
આ મામલે ૧૩ ઓગસ્ટના રોજ થયેલી સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે FSSAI ની ઢીલી નીતિ સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે કડક શબ્દોમાં ફટકાર લગાવતા કહ્યું હતું કે, ચેતવણીના લેબલ લગાવવામાં આટલો વિલંબ શા માટે થઈ રહ્યો છે?
અદાલતે એવો ગંભીર આક્ષેપ પણ કર્યો હતો કે FSSAI મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓ અને ઉદ્યોગગૃહના દબાણમાં આવીને દેશના સામાન્ય નાગરિકો અને માસૂમ બાળકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે રમત રમી રહ્યું છે. કોર્ટના આ સખત વલણ બાદ જ FSSAI ને તાત્કાલિક ધોરણે આ નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવાની ફરજ પડી હતી.
FSSAI ની નવી દરખાસ્તના મુખ્ય પાસાઓ
કોર્ટની કડકાઈ બાદ FSSAI દ્વારા છ પાનાનું એક સોગંદનામું દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રસ્તાવમાં સામાન્ય ગ્રાહકો અને બાળકો પણ સરળતાથી સમજી શકે તે રીતે ચેતવણી છાપવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે:
૧. લાલ ષટ્કોણ નિશાન: પેકેટના આગળના મુખ્ય ભાગ પર લાલ રંગનું છ ખૂણાવાળું બોક્સ બનાવવામાં આવશે.
૨. સ્પષ્ટ વર્ગીકરણ: પ્રોડક્ટમાં રહેલા ઘટકોના આધારે તેના પર “હાઈ ફેટ” (High Fat), “હાઈ સુગર” (High Sugar) અથવા “હાઈ સોલ્ટ” (High Salt) સ્પષ્ટ અક્ષરોમાં લખેલું હશે.
૩. ICMR ના માનકોનો આધાર: ફેટ, સોડિયમ અને ખાંડની મર્યાદા નક્કી કરવા માટે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) ના ‘નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ન્યુટ્રિશન’ દ્વારા ૨૦૨૪ માં નક્કી કરાયેલા નવા ધોરણોને માન્ય રાખવામાં આવશે.
૪. મોટો ફોન્ટ સાઈઝ: આ ચેતવણી પેકેટની પાછળ છપાતા ન્યુટ્રિશનલ ટેબલના અક્ષરો કરતાં ઓછામાં ઓછા એક પોઈન્ટ મોટી સાઈઝમાં છાપવામાં આવશે જેથી ખરીદતી વખતે ગ્રાહકનું ધ્યાન તરત જ ખેંચાઈ શકે.
બે તબક્કામાં અમલીકરણની યોજના
ખાદ્ય ઉદ્યોગોને પોતાની બનાવટોના ફોર્મ્યુલામાં ફેરફાર કરવાનો સમય મળે અને ગ્રાહકોને પણ ઝડપથી માહિતી મળે તે માટે FSSAI એ આ યોજનાને બે તબક્કામાં વહેંચી છે:
પ્રથમ તબક્કો: શરૂઆતમાં એવા ખાદ્ય પદાર્થો પર લેબલિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવશે જેમાં ફેટ, સુગર અને સોલ્ટમાંથી બે અથવા બેથી વધુ તત્વો મર્યાદા કરતાં વધુ હોય. આ તબક્કામાં તમામ પ્રકારના કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને મીઠા પીણાંનો સમાવેશ થઈ જશે.
બીજો તબક્કો: આ તબક્કામાં નિયમો વધુ કડક બનાવીને એવા તમામ ઉત્પાદનોને આવરી લેવામાં આવશે જેમાં ત્રણેયમાંથી કોઈ એક પણ ઘટક નક્કી કરેલી સીમા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં હશે.
કુદરતી અને એક જ ઘટક ધરાવતી વસ્તુઓને છૂટછાટ
આ નિયમમાંથી કેટલીક કુદરતી વસ્તુઓને રાહત આપવામાં આવી છે. જે ખાદ્ય પદાર્થોમાં કુદરતી રીતે જ ચરબી, મીઠું કે સાકરનું પ્રમાણ વધુ હોય છે અથવા જે ફક્ત એક જ ઘટક (Single Ingredient) થી બનેલા હોય છે, તેમને આ લાલ ચેતવણીમાંથી મુક્તિ મળશે. દાખલા તરીકે – શુદ્ધ ઘી, ખાદ્ય તેલ, કુદરતી મીઠું, ખાંડ, ગોળ અને મધ પર આ નિયમ લાગુ પડશે નહીં.
આગળ શું થશે? સુપ્રીમ કોર્ટ લેશે આખરી નિર્ણય
આ અગાઉ FSSAI એ માત્ર એટલું જ છાપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે એક વ્યક્તિ માટે દિવસ દરમિયાન કેટલું ફેટ, સુગર અને સોડિયમ જરૂરી છે. પરંતુ કોર્ટે તે પ્રસ્તાવને ફગાવી દેતા કહ્યું હતું કે શું સામાન્ય ગ્રાહક કે નાના બાળકો આ જટિલ ગણતરીઓ સમજી શકશે?
હવે FSSAI ની આ નવી દરખાસ્ત પર કોર્ટમાં સુનાવણી થશે. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટ આખરી આદેશ આપશે કે આ પ્રસ્તાવને જરાય ફેરફાર વિના લાગુ કરવો કે તેમાં વધુ કડક સુધારા કરવા. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય ભારતના કરોડો ગ્રાહકોના આરોગ્ય માટે એક ઐતિહાસિક પગલું સાબિત થશે.
