Supreme Court: ચૂંટણી આયોગની સ્વતંત્રતા કે સરકારનું નિયંત્રણ? CJI ને સમિતિમાંથી હટાવવા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી પૂર્ણ
ભારતમાં ચૂંટણી પંચ જેવી મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સંસ્થાની નિષ્પક્ષતા અને સ્વતંત્રતાને લઈને ફરી એકવાર કાનૂની અને રાજકીય ચર્ચા ગરમ થઈ છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો (ECs) ની નિમણૂક સમિતિમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ને સામેલ કરવા અંગેની અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનો આદેશ અનામત રાખ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારે આ મામલાને પાંચ જજોની બંધારણીય બેંચ પાસે મોકલવાની માંગ કરી હતી, જેના પર લાંબી સુનાવણી બાદ અદાલતે આ નિર્ણય લીધો છે.
સમગ્ર વિવાદ શું છે?
આ વિવાદ મૂળભૂત રીતે ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી પ્રક્રિયા અને તેમાં કારોબારી (સરકાર) ના પ્રભાવને લઈને છે. અરજદારોની મુખ્ય દલીલ એ છે કે ચૂંટણી પંચ દેશમાં મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીઓ યોજવા માટે જવાબદાર છે. જો તેની નિમણૂક સંપૂર્ણપણે સરકારના હાથમાં રહેશે, તો સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જોખમાઈ શકે છે. તેથી, પસંદગી સમિતિમાં ન્યાયતંત્રના વડા એટલે કે CJI ની હાજરી અનિવાર્ય હોવી જોઈએ.
વર્ષ ૨૦૨૩નો ઐતિહાસિક ચુકાદો અને નવો કાયદો
વર્ષ ૨૦૨૩માં સુપ્રીમ કોર્ટે આ વિષય પર એક યુગપ્રવર્તક ચુકાદો આપ્યો હતો. અદાલતે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે જ્યાં સુધી સંસદ આ અંગે કોઈ ચોક્કસ કાયદો ન બનાવે ત્યાં સુધી નિમણૂક સમિતિમાં નીચે મુજબના ત્રણ સભ્યો રહેશે:
પ્રધાનમંત્રી (સમિતિના અધ્યક્ષ)
લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા (અથવા સૌથી મોટા વિપક્ષી પક્ષના નેતા)
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)
જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ વ્યવસ્થા માત્ર મધ્યવર્તી (અંતરિમ) છે અને સંસદ કાયદો બનાવીને નવી પ્રક્રિયા નક્કી કરી શકે છે.
ત્યારબાદ, કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં નવો કાયદો પસાર કર્યો. આ નવા કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિમાંથી CJI ને હટાવી દેવામાં આવ્યા અને તેમના સ્થાને પ્રધાનમંત્રી દ્વારા નામાંકિત કરવામાં આવતા એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.
અરજદારોની દલીલો અને વિરોધ
નવી વ્યવસ્થા સામે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પહોંચેલા અરજદારોનો તર્ક છે કે:
બહુમતીનો પ્રભાવ: સમિતિમાં પ્રધાનમંત્રી અને કેબિનેટ મંત્રી હોવાથી સરકાર પાસે ૨-૧ ની સ્પષ્ટ બહુમતી રહે છે. આનાથી વિરોધ પક્ષના નેતાનો અવાજ નબળો પડી જાય છે.
સ્વતંત્રતા પર પ્રહાર: ન્યાયતંત્રના પ્રતિનિધિ (CJI) ને સમિતિમાંથી બહાર રાખવાથી નિમણૂક પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થાય છે.
બંધારણીય મૂલ્યો: ચૂંટણી પંચ જેવી તટસ્થ સંસ્થામાં કારોબારીનો એકચક્રી પ્રભાવ લોકશાહીના મૂળભૂત માળખા માટે હાનિકારક છે.
કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ અને સ્ટેન્ડ
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવેલી દલીલો અનુસાર:
“સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૨૩ના ચુકાદામાં પોતે જ સ્વીકાર્યું હતું કે સંસદ પાસે આ વિષય પર કાયદો બનાવવાનો પૂરો અધિકાર છે. અદાલતે આપેલી વ્યવસ્થા માત્ર કાયદો ન બને ત્યાં સુધી પૂરતી જ સીમિત હતી.”
સરકારે વધુમાં જણાવ્યું કે:
સંસદે પોતાના બંધારણીય અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને લોકશાહી ઢબે કાયદો બનાવ્યો છે.
કારોબારી દ્વારા નિમણૂક કરવાની પ્રક્રિયા બંધારણીય મર્યાદાઓની અંદર જ છે.
આ વિષયમાં બંધારણીય અર્થઘટનની જરૂરિયાત હોવાથી, મામલાને પાંચ જજોની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ મોકલવો જોઈએ જેથી આ કાનૂની પ્રશ્ન પર વિગતવાર વિચારણા થઈ શકે.
