ઉંમર વધવાની સાથે શા માટે ધૂંધળી થાય છે યાદશક્તિ? જાણો મગજના હિપ્પોકેમ્પસની ભૂમિકા

યાદશક્તિનું વિજ્ઞાન: સંશોધનમાં ખુલાસો, જાણો ઉંમર સાથે શા માટે મિશ્રિત થઈ જાય છે યાદો

વય વધવાની સાથે સાથે માનવ મગજ અને યાદશક્તિમાં અનેક પરિવર્તનો આવે છે. ઘણીવાર જૂની વાતો ધૂંધળી થઈ જાય છે અથવા તો એક પ્રસંગ બીજા પ્રસંગ સાથે ભળી જાય છે. સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્કના સંશોધક ઈયાન મેકડોનો અને તેમની ટીમે કરેલા સંશોધનમાં આ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ખુલાસો થયો છે. ‘સેરેબ્રલ કોર્ટેક્સ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ઉંમર વધવાની સાથે મગજ કોઈ ચોક્કસ ઘટનાને આબેહૂબ યાદ રાખવાને બદલે તેને મળતા-આવતા અન્ય અનુભવો સાથે મિશ્રિત કરી દે છે.

યાદશક્તિ અને મગજની કામગીરીના ત્રણ મુખ્ય તબક્કા

સંશોધકોના મતે, આપણું મગજ કોઈપણ અનુભવ કે માહિતીને પ્રોસેસ કરવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે:

• પ્રથમ તબક્કો (માહિતીનું ગ્રહણ કરવું): જ્યારે તમે કોઈ ઘટના, વાતચીત કે દ્રશ્યને અનુભવો છો અને તેના અલગ-અલગ પાસાઓને સમજો છો.

• બીજો તબક્કો (માહિતીનો સંગ્રહ): આ તબક્કામાં પ્રાપ્ત થયેલી માહિતી અને અનુભવો મગજના મેમરી સેન્ટરમાં સુરક્ષિત રીતે સ્ટોર થાય છે.

• ત્રીજો તબક્કો (યાદ પાછી લાવવી – રિકોલ): જ્યારે થોડા દિવસો કે અઠવાડિયા પછી તમે તે ચોક્કસ ઘટનાને ફરીથી યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરો છો અને મગજ તે સ્ટોર થયેલી માહિતીને શોધી કાઢે છે. આ પ્રક્રિયાને જ આપણી સક્રિય યાદશક્તિ કહેવામાં આવે છે.

યાદોમાં ગડબડ કયા તબક્કે થાય છે?

આ સંશોધનનો મુખ્ય હેતુ એ સમજવાનો હતો કે ઉંમર વધવા સાથે યાદશક્તિના કયા તબક્કામાં ખામી સર્જાય છે અને મગજના મુખ્ય મેમરી સેન્ટર એટલે કે ‘હિપ્પોકેમ્પસ’ (Hippocampus) ની તેમાં શું ભૂમિકા હોય છે.

આ માટે સંશોધકોએ યુવાનો, અધેડ વયના લોકો અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના મગજની પ્રવૃત્તિઓ (Brain Activity) ની તપાસ કરી. પ્રયોગ દરમિયાન સહભાગીઓને સ્ક્રીન પર કોઈ વ્યક્તિનો ફોટો અને તેની સાથે કોઈ ચોક્કસ સ્થળ કે વસ્તુ (જેમ કે જંગલ કે સફરજન) નું ચિત્ર બતાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમને કલ્પના કરવા જણાવાયું હતું કે તે વ્યક્તિ તે સ્થળ કે વસ્તુ સાથે સંકળાયેલી છે. આવી દરેક જોડીને એક અલગ ઘટના તરીકે ગણવામાં આવી હતી.

હિપ્પોકેમ્પસ અને ઉંમરની અસર

અભ્યાસના પરિણામો દર્શાવે છે કે યુવાનોમાં હિપ્પોકેમ્પસ દરેક અનુભવની અલગ-અલગ અને સ્પષ્ટ ‘મેમરી ટ્રેસ’ (યાદોની વિશિષ્ટ છાપ) બનાવે છે. પરંતુ વધતી ઉંમર સાથે, ખાસ કરીને ત્રીજા તબક્કામાં (જ્યારે યાદોને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાની હોય છે), મગજ સમાન દેખાતી કે મળતી-આવતી ઘટનાઓ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરી શકતું નથી.

આ પરિણામો દર્શાવે છે કે મોટી ઉંમરે મગજ નવી માહિતી મેળવવામાં અસમર્થ નથી હોતું, પરંતુ જૂની અને નવી મળતી-આવતી માહિતીને એકબીજાથી અલગ રાખવામાં અને તેને ચોક્કસપણે યાદ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. આ જ કારણ છે કે વધતી ઉંમર સાથે વ્યક્તિ બે અલગ-અલગ પ્રસંગોને ભેગા કરીને એક નવી જ વાર્તા કે યાદ બનાવી લે છે.