કેન્સરની સારવાર બાદ કેટલાં વર્ષ સુધી રહે છે જોખમ? 10 વર્ષ જૂના કેસે વધારી ચિંતા
કેન્સરની સારવાર પૂર્ણ થયા પછી દર્દી અને તેના પરિવારને સૌથી મોટો પ્રશ્ન સતાવતો હોય છે કે હવે આ બીમારી ફરી તો નહીં આવે ને? સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે સારવાર બાદ થોડાં વર્ષો સુધી કેન્સર પાછું ન આવે તો જોખમ ઘટી જાય છે. જોકે, હકીકત એ છે કે કેન્સર ફરી આવવાનો કોઈ નિશ્ચિત સમય હોતો નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં સારવારના થોડા મહિનામાં જ કેન્સરનાં લક્ષણો ફરી દેખાઈ શકે છે, જ્યારે કેટલાક કિસ્સામાં ઘણા વર્ષો સુધી બીમારી નિયંત્રણમાં રહે છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા એક કિસ્સાએ આ વાત ફરી સાબિત કરી છે.

10 વર્ષ બાદ હાડકામાં જોવા મળ્યો કેન્સરનો ઘા
દિલ્હીની ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ (AIIMS)ના ડોક્ટરો સામે એક એવો કિસ્સો આવ્યો, જેમાં દર્દીને બાળપણમાં બંને આંખોમાં રેટિનોબ્લાસ્ટોમા નામનું કેન્સર થયું હતું. આ આંખની રેટિનાને અસર કરતું દુર્લભ કેન્સર છે. શરૂઆતમાં યોગ્ય સારવાર બાદ દર્દી લગભગ એક દાયકા સુધી કેન્સરમુક્ત રહી હતી. પરંતુ આશરે 10 વર્ષ પછી તેના પગના હાડકામાં નવો ઘા જોવા મળ્યો. તપાસમાં આ ઘા મેટાસ્ટેટિક રેટિનોબ્લાસ્ટોમા હોવાનું સામે આવ્યું. એટલે કે જૂના કેન્સર સાથે સંબંધિત કોષો શરીરના બીજા ભાગમાં પહોંચ્યા હતા.
શરૂઆતમાં કરાવવામાં આવી હતી સર્જરી અને કીમોથેરાપી
AIIMSનાં ડૉ. દયા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, દર્દીને બાળપણમાં બંને આંખોમાં રેટિનોબ્લાસ્ટોમાનું નિદાન થયું હતું. ત્યારબાદ તેની સારવાર માટે એન્યુક્લિએશન એટલે કે સર્જરી દ્વારા અસરગ્રસ્ત આંખ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી. સાથે જ શરીરમાં કેન્સરના કોષો સામે લડવા માટે કીમોથેરાપી સહિતની સારવાર પણ આપવામાં આવી હતી. આ ઉપચાર બાદ બીમારી નિયંત્રણમાં આવી ગઈ હતી અને દર્દી લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રહી હતી. જોકે, લગભગ 10 વર્ષ પછી પગના હાડકામાં કેન્સરનો નવો ઘા મળતાં ફરી સારવાર શરૂ કરવાની જરૂર પડી હતી.
પરંપરાગત સારવાર બાદ રેડિયોથેરાપીથી મળી સફળતા
દર્દીના પગના હાડકામાં કેન્સર ફરી દેખાયા બાદ ડોક્ટરોએ તેની સ્થિતિ અને અગાઉની સારવારને ધ્યાનમાં રાખીને આગળના વિકલ્પો તપાસ્યા હતા. શરૂઆતના પરંપરાગત ઉપચારોથી અપેક્ષિત પરિણામ ન મળતાં રેડિયોથેરાપીનો સહારો લેવામાં આવ્યો હતો. આ સારવારથી કેન્સરની સક્રિયતા અટકાવવામાં સફળતા મળી હતી. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ રહી કે દર્દીના પગની કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખવામાં પણ મદદ મળી. આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે કેન્સર ફરી દેખાય ત્યારે સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી દર્દીની જીવનશૈલી જાળવવી શક્ય બની શકે છે.

કેન્સર ફરી આવવાના ત્રણ અલગ પ્રકાર
Cleveland Clinicના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્સર ફરી દેખાય તેને રિકરન્સ કહેવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે. પ્રથમ લોકલ રિકરન્સ, જેમાં કેન્સર મૂળ જ્યાં થયું હતું તે જ જગ્યાએ પાછું આવે છે. બીજો રીજનલ રિકરન્સ, જેમાં મૂળ ટ્યુમરની આસપાસના લસિકાગ્રંથિ અથવા પેશીઓમાં કેન્સર ફરી જોવા મળે છે. ત્રીજો ડિસ્ટન્ટ રિકરન્સ છે, જેમાં કેન્સરના કોષો શરીરના દૂરના અંગો સુધી પહોંચે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ફેફસાંનું કેન્સર ફરી ફેલાઈને મગજ જેવા અંગને અસર કરી શકે છે.
કયા કેન્સરમાં ફરી બીમારી થવાનું જોખમ વધારે?
કોઈપણ પ્રકારનું કેન્સર સારવાર બાદ ફરી આવી શકે છે. જોકે, દરેક દર્દી માટે જોખમ સરખું હોતું નથી. કેટલીક સંશોધન માહિતીમાં અંડાશયનું કેન્સર, મેટાસ્ટેટિક મેલાનોમા અને પેરિફેરલ ટી-સેલ લિમ્ફોમા જેવા કેન્સરમાં ફરી બીમારી થવાની શક્યતા વધુ જોવા મળી છે. તેમ છતાં, આ દર દરેક દર્દી માટે એકસરખો લાગુ પડતો નથી. કેન્સરનો પ્રકાર, તેની અવસ્થા, અગાઉ આપવામાં આવેલી સારવાર અને દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ જેવા પરિબળો મહત્ત્વ ધરાવે છે. તેથી સારવાર પૂર્ણ થયા પછી પણ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. કોઈ નવું લક્ષણ દેખાય તો તેને અવગણવાને બદલે તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
