‘ડ્રોપ-ડાઉન’ કે ‘ઓપન-એન્ડેડ’? જાતિ જનગણનાના ફોર્મેટ પર કેમ ગરમાયું રાજકારણ, જાણો કોંગ્રેસનો મોટો આરોપ
દેશમાં જાતિ જનગણનાને લઈને રાજકારણ સતત ગરમાઈ રહ્યું છે. બુધવારે કોંગ્રેસે કેન્દ્ર સરકાર પર એક નવો અને અત્યંત ગંભીર આરોપ લગાવ્યો છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે વર્તમાન જાતિ જનગણનાના ફોર્મેટમાં ‘ડ્રોપ-ડાઉન’ યાદીના બદલે ‘ઓપન-એન્ડેડ’ પ્રશ્નો રાખવાનો સરકારનો નિર્ણય એક “ખૂબ જ ગંભીર ખામી” છે. કોંગ્રેસે આક્ષેપ કર્યો છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કદાચ એવું ઈચ્છે છે કે સમગ્ર જાતિ જનગણનાની પ્રક્રિયા નિષ્ફળ જાય. આવો સમજીએ શું છે આ સમગ્ર વિવાદ અને કોંગ્રેસની મુખ્ય માંગણીઓ.
શું છે ‘ડ્રોપ-ડાઉન’ અને ‘ઓપન-એન્ડેડ’ પ્રશ્નાવલીનો વિવાદ?
સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, ‘ડ્રોપ-ડાઉન’ યાદીનો અર્થ એ છે કે જ્યારે નાગરિકો પાસેથી માહિતી લેવામાં આવે, ત્યારે તેમણે પોતાની જાતે કંઈ લખવાનું હોતું નથી, પરંતુ પહેલાથી જ ચકાસાયેલી અને મંજૂર થયેલી યાદીમાંથી પોતાની જાતિ પસંદ કરવાની હોય છે. જ્યારે ‘ઓપન-એન્ડેડ’ ફોર્મેટમાં વ્યક્તિએ પોતાનો જવાબ જાતે જ લખવાનો કે બોલવાનો રહે છે.
जातिगत जनगणना का मतलब सिर्फ जातियों की गिनती नहीं, बल्कि सामाजिक न्याय सुनिश्चित करना है।
सही तरीके के प्रश्न → सही आंकड़े → सही हिस्सेदारी → सामाजिक न्याय
कांग्रेस द्वारा बार-बार मांग उठाने के बावजूद मोदी सरकार द्वारा जातिगत जनगणना के मौजूदा प्रारूप में ड्रॉपडाउन सूची के… pic.twitter.com/jZV9SfS2VR
— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) September 9, 2026
કોંગ્રેસના જનરલ સેક્રેટરી જયરામ રમેશે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર એક પોસ્ટ દ્વારા કેન્દ્ર સરકારની નીતિ સામે વિરોધ નોંધાવ્યો છે. તેમણે લખ્યું છે કે, “જાતિગત જનગણનાનો અર્થ માત્ર જાતિઓની ગણતરી કરવાનો નથી, પરંતુ સામાજિક ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. યોગ્ય પ્રશ્નો, સચોટ આંકડા, વાજબી ભાગીદારી અને સામાજિક ન્યાય એ જ આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય આધાર હોવો જોઈએ.”
વડાપ્રધાન મોદી પર પ્રક્રિયા નિષ્ફળ બનાવવાનો આરોપ
જયરામ રમેશે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, કોંગ્રેસ પાર્ટીની વારંવારની રજૂઆતો છતાં મોદી સરકારે જાતિ જનગણનામાં ડ્રોપ-ડાઉન યાદી આપવાના બદલે ઓપન-એન્ડેડ પ્રશ્નો રાખવાનું નક્કી કર્યું છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે, “એવું લાગે છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ઈચ્છે છે કે જનગણના દરમિયાન એક જ જાતિના અલગ-અલગ નામો, ઉપજાતિઓ અને તેના જોડણી (Spelling)ના તફાવતો નોંધાઈ જાય. પરિણામે ડેટા એટલો બધો અસ્તવ્યસ્ત થઈ જશે કે આખી જાતિ જનગણનાની પ્રક્રિયા જ અર્થહીન અને નિષ્ફળ સાબિત થાય.”
તેમણે ઉમેર્યું કે કોંગ્રેસે છેલ્લા ચાર દિવસમાં સમગ્ર દેશમાં ૧૭ જેટલી પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને યોગ્ય અને પારદર્શક રીતે જાતિ જનગણના કરવાની પોતાની માંગ દોહરાવી છે.
આ મુદ્દે કોંગ્રેસના પ્રમુખ મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પણ સીધો હસ્તક્ષેપ કર્યો છે અને વડાપ્રધાનને પત્ર લખીને પોતાની ગંભીર આપત્તિઓ વ્યક્ત કરી છે.
મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને રાહુલ ગાંધીનો વડાપ્રધાનને પત્ર
જયરામ રમેશે માહિતી આપી હતી કે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ સંયુક્ત રીતે ૨૦ ઓગસ્ટે વડાપ્રધાન મોદીને એક પત્ર લખ્યો હતો. આ પત્રમાં જાતિ જનગણનાની વર્તમાન પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા અને સાચી રીતે જનગણના કરાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સરકાર તરફથી હજુ સુધી આ પત્રનો કોઈ જવાબ મળ્યો નથી.
પત્રમાં માંગ કરવામાં આવી હતી કે વર્તમાન પ્રશ્નાવલીને તાત્કાલિક રદ કરવામાં આવે અને પ્રમાણિત જાતિઓની યાદીના આધારે એક નવી પ્રશ્નાવલી તૈયાર કરવામાં આવે.
તેલંગાણા અને બિહાર મોડલનો ઉલ્લેખ
કોંગ્રેસે આ સમસ્યાના વ્યવહારિક ઉકેલ તરીકે તેલંગાણા અને બિહારમાં કરાયેલા જાતિ સર્વેક્ષણનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. જયરામ રમેશે જણાવ્યું કે આ રાજ્યોની જેમ જ પહેલાથી તૈયાર અને પ્રમાણિત જાતિ યાદીના આધારે જ વસ્તી ગણતરી કરવી જોઈએ. આ ઉપરાંત, નવી પ્રશ્નાવલી તૈયાર કરતા પહેલા તમામ રાજકીય પક્ષો, નિષ્ણાતો અને સામાન્ય જનતા સાથે વ્યાપક વિચાર-વિમર્શ કરવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે.
