Health Care: શું બ્લડ શુગર વધવાથી વારંવાર પેશાબ આવે છે? જાણો આ આખું ચક્ર
ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં વારંવાર પેશાબ આવવો, જેને તબીબી ભાષામાં ‘પોલ્યુરિયા’ (Polyuria) કહેવામાં આવે છે, તે ખૂબ જ સામાન્ય લક્ષણ છે. ઘણા લોકો તેને માત્ર એક સામાન્ય સમસ્યા સમજીને અવગણે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ શરીરના એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક ફેરફારનો સંકેત છે. ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ કે આ સમસ્યા પાછળનું વિજ્ઞાન શું છે.
વારંવાર પેશાબ આવવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ડાયાબિટીસથી પીડાય છે, ત્યારે તેનું શરીર ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી અથવા પૂરતું ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી. ઇન્સ્યુલિનના અભાવે લોહીમાં રહેલું ગ્લુકોઝ કોષો સુધી પહોંચી શકતું નથી, જેના પરિણામે બ્લડ શુગરનું સ્તર ખૂબ વધી જાય છે.
કિડની પર દબાણ: સામાન્ય સ્થિતિમાં આપણી કિડની લોહીને ફિલ્ટર કરે છે અને ગ્લુકોઝને ફરીથી શરીરમાં શોષી લે છે. પરંતુ જ્યારે બ્લડ શુગરનું સ્તર મર્યાદા કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે કિડની વધારાના ગ્લુકોઝને શોષવામાં સક્ષમ રહેતી નથી.
ઓસ્મોસિસની પ્રક્રિયા: આ વધારાનું ગ્લુકોઝ પેશાબ દ્વારા શરીરની બહાર નીકળવા લાગે છે. ગ્લુકોઝ પોતાના ગુણધર્મો મુજબ શરીરમાંથી પાણીને પણ પોતાની સાથે ખેંચે છે. પરિણામે મૂત્રાશય (Bladder) ખૂબ જ ઝડપથી ભરાઈ જાય છે અને દર્દીને વારંવાર પેશાબ કરવા જવું પડે છે.
નિર્જલીકરણ અને તરસનું ચક્ર: પેશાબ દ્વારા શરીરમાંથી વધુ પડતું પાણી બહાર નીકળી જવાથી ડિહાઇડ્રેશન (પાણીની અછત) થાય છે. જ્યારે શરીરમાં પાણી ઓછું થાય છે, ત્યારે મગજ તરસ લાગવાનો સંકેત આપે છે. આથી દર્દી વધુ પાણી પીએ છે, જે ફરીથી વારંવાર પેશાબ આવવાનું કારણ બને છે. આ એક પ્રકારનું ચક્ર બની જાય છે, જેમાં રાત્રે પણ પેશાબની સમસ્યા રહે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘નોક્ટુરિયા’ (Nocturia) કહેવાય છે.
અન્ય સંભવિત કારણો
યુરિનરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન (UTI): ડાયાબિટીસના દર્દીઓના પેશાબમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે બેક્ટેરિયાના વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. આને કારણે પેશાબમાં બળતરા અને વારંવાર જવાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
દવાઓની આડઅસર: ડાયાબિટીસની કેટલીક આધુનિક દવાઓ, જેમ કે SGLT2 ઇન્હિબિટર્સ, કિડની દ્વારા વધારાના ગ્લુકોઝને શરીરમાંથી બહાર કાઢવાનું કામ કરે છે, જેથી પેશાબની આવૃત્તિ (Frequency) વધવી સ્વાભાવિક છે.
આ સમસ્યાનો સામનો કેવી રીતે કરવો?
બ્લડ શુગરનું નિયંત્રણ: ડાયેટ અને એક્સરસાઇઝ દ્વારા બ્લડ શુગર લેવલને નિયંત્રિત રાખો. શુગર લેવલ સામાન્ય થતાં જ આ સમસ્યામાં ઘણો સુધારો થાય છે.
પાણીનું પ્રમાણ: વારંવાર પેશાબ આવવાના ડરથી પાણી પીવાનું ઘટાડશો નહીં. તેનાથી ડિહાઇડ્રેશનનું જોખમ વધી જાય છે. પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી લેવું જરૂરી છે.
પરહેજી: કેફીન (ચા, કોફી) અને આલ્કોહોલનું સેવન મર્યાદિત કરો, કારણ કે તે મૂત્રવર્ધક (Diuretic) તરીકે કામ કરે છે અને સમસ્યા વધારી શકે છે.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ પોતાના શરીરના આ સંકેતોને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ. જો પેશાબની સમસ્યા અસહ્ય લાગે, તો તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે
