Overhydration Risk: ગરમીમાં હાઈડ્રેશનનું સાચું ગણિત: સાદું પાણી કે ક્ષારયુક્ત પીણું? નિષ્ણાતોનો મોટો ખુલાસો
ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં આપણે અવારનવાર સાંભળીએ છીએ કે “વધારે પાણી પીવો અને હાઈડ્રેટેડ રહો.” પરંતુ શું તમે જાણો છો કે માત્ર સાદું પાણી પીવું પણ તમારા શરીર માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે? તાજેતરમાં સામે આવેલો એક કિસ્સો આશ્ચર્ય પમાડે તેવો છે, જે આપણી આ માન્યતાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે.
એક ચોંકાવનારો કિસ્સો: ૨૫ વર્ષના યુવાનની આપવીતી
ડૉ. રોમેલ ટિક્કૂએ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ સાથે વાત કરતા એક ગંભીર કિસ્સો શેર કર્યો. એક ૨૫ વર્ષનો યુવાન આખો દિવસ તડકામાં બાઇક પર ફરતો રહ્યો. પોતાને હાઈડ્રેટેડ રાખવા માટે તેણે દિવસ દરમિયાન આશરે ૫ લિટર સાદું પાણી પીધું, પરંતુ તેણે કંઈ જ ખાધું નહીં. ન તો કોઈ ફળ કે ન તો કોઈ મીઠાવાળું પીણું.
શરૂઆતમાં તેને ચક્કર અને ઉબકા જેવું લાગ્યું, જેને તેણે સામાન્ય થાક ગણીને અવગણ્યું. પરંતુ થોડા જ કલાકોમાં તેની હાલત લથડી ગઈ. તેને બોલવામાં તકલીફ થવા લાગી, વધુ પડતી ઊંઘ આવવા લાગી અને તે મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયો. હોસ્પિટલમાં તપાસ કરતા ખબર પડી કે તેના શરીરમાં સોડિયમનું સ્તર ખતરનાક રીતે ઘટી ગયું હતું. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘તીવ્ર હાઈપોનેટ્રેમિયા’ (Hyponatremia) કહેવામાં આવે છે.
શા માટે માત્ર પાણી પીવું જોખમી છે?
દેશભરમાં ગરમી વધવાની સાથે આવા કિસ્સાઓ સતત વધી રહ્યા છે. તેની પાછળનું વિજ્ઞાન સમજવું ખૂબ જરૂરી છે:
પરસેવો એટલે માત્ર પાણી નહીં: જ્યારે આપણને પરસેવો વળે છે, ત્યારે શરીરમાંથી માત્ર પાણી જ નહીં, પરંતુ સોડિયમ, પોટેશિયમ અને અન્ય જરૂરી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (ક્ષાર) પણ બહાર નીકળી જાય છે.
સંતુલનનું ખોરવાવું: જો આપણે પરસેવા દ્વારા ગુમાવેલા ક્ષારોને બદલે માત્ર સાદું પાણી જ પીએ, તો લોહીમાં સોડિયમનું પ્રમાણ ખૂબ જ પાતળું થઈ જાય છે. આ અસંતુલન શરીરના કોષો માટે ઘાતક બને છે.
સોડિયમની ઉણપની મગજ પર અસર
સોડિયમની ઉણપ ખાસ કરીને મગજ માટે જોખમી છે:
કોષોમાં સોજો: જ્યારે લોહીમાં સોડિયમ ઘટે છે, ત્યારે શરીરના કોષો (Cells) માં પાણી ભરાવા લાગે છે, જેનાથી સોજો આવે છે. જો મગજના કોષોમાં સોજો આવે, તો તે ગંભીર પરિસ્થિતિ સર્જે છે.
લક્ષણો: શરૂઆતમાં માથાનો દુખાવો, થાક અને મૂંઝવણ અનુભવાય છે. જો સારવાર ન મળે તો વ્યક્તિ બેભાન થઈ શકે છે અથવા તેને ખેંચ (Aks) આવી શકે છે.
હાઈપરનેટ્રેમિયા: પાણીની અછતનું જોખમ
બીજી તરફ, જો કોઈ વ્યક્તિ પૂરતું પાણી નથી પીતું, તો તેના શરીરમાં સોડિયમનું સ્તર વધી જાય છે, જેને ‘હાઈપરનેટ્રેમિયા’ કહેવાય છે. આ સ્થિતિમાં શરીરના કોષો સંકોચવા લાગે છે. તેના લક્ષણોમાં અતિશય તરસ, મોં સુકાવું, ચીડિયાપણું અને ગંભીર કિસ્સામાં મૃત્યુનો પણ ભય રહે છે.
એક્સપર્ટ ટિપ્સ: કેવી રીતે રહેવું સુરક્ષિત?
માત્ર સાદું પાણી પીવાને બદલે લીંબુ પાણી, નારિયેળ પાણી અથવા ORS નું સેવન કરો.
પાણીની સાથે મીઠું અને ખાંડ ધરાવતા પ્રવાહી લો જેથી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જળવાય.
ખાલી પેટે લાંબો સમય તડકામાં ન ફરો, સાથે હળવો ખોરાક અથવા ફળો લેતા રહો.
