આરબીઆઈથી સરકાર સુધી: ભારતીય ચલણી નોટો ડિઝાઇન કરવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા
ભારતીય ચલણી નોટો સરળ ડિઝાઇન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થતી નથી; તે કડક કાનૂની માળખા અને ઉચ્ચ-સ્તરીય સુરક્ષા ધોરણો હેઠળ બનાવવામાં આવે છે. નકલી નોટોને રોકવા માટે નોટોની રંગ યોજના, કલાકૃતિ અને સુરક્ષા સુવિધાઓ કોઈ પણ રીતે રેન્ડમ નથી. ભારતીય નોટોની ડિઝાઇન સંબંધિત જવાબદારીઓ ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને ભારત સરકાર વચ્ચે સ્પષ્ટ રીતે વહેંચાયેલી છે.
નોટ ડિઝાઇનનો કાનૂની આધાર
ભારતીય નોટોની ડિઝાઇન નક્કી કરવાની સત્તા ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, 1934 ની કલમ 25 માંથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ જોગવાઈ હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર પાસે અંતિમ સત્તા છે. જો કે, સરકાર RBI ની ભલામણોના આધારે કોઈપણ નિર્ણયો લે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, RBI નોટ ડિઝાઇન કરે છે, અને કેન્દ્ર સરકાર અંતિમ મંજૂરી આપે છે.
RBI ની ભૂમિકા શું છે?
મુંબઈમાં RBI મુખ્યાલયમાં સ્થિત ચલણ વ્યવસ્થાપન વિભાગ, નોટ ડિઝાઇનની કલ્પના અને વિકાસ માટે જવાબદાર છે. આ વિભાગ કોઈપણ નવી નોટ અથવા ડિઝાઇન ફેરફારોને અંતિમ સ્વરૂપ આપતા પહેલા વૈશ્વિક વલણો, નકલી ધમકીઓ, ટકાઉપણું, ઉપયોગમાં સરળતા અને જાહેર સુવિધાનો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરે છે.
RBI કલાકારો, ડિઝાઇનરો અને ટેકનિકલ નિષ્ણાતોની ટીમ સાથે કામ કરે છે. તે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાઇન જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ સાથે પણ સહયોગ કરે છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે નોટો માત્ર સુરક્ષિત જ નહીં પણ દૃષ્ટિની રીતે અલગ અને ઓળખી શકાય તેવી પણ છે.
થીમ, રંગ અને લેઆઉટની પસંદગી
નોટ થીમ્સ કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવે છે. ભલે તે મહાત્મા ગાંધીનું ચિત્ર હોય, રાષ્ટ્રીય વારસાના સ્થળોનું ચિત્રણ હોય, કે ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલા પ્રતીકો હોય – દરેક તત્વ પાછળ એક સ્પષ્ટ વિચાર પ્રક્રિયા હોય છે. ડિઝાઇન પ્રક્રિયા દરમિયાન, દૃષ્ટિહીન લોકો માટે રંગ વિરોધાભાસ, વિવિધ મૂલ્યની નોટો વચ્ચેના કદમાં તફાવત અને રોજિંદા ઉપયોગ માટે સુવિધા જેવા પાસાઓ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
સરકારી મંજૂરી અને અંતિમ સ્વીકૃતિ
એકવાર RBI ડિઝાઇનને અંતિમ સ્વરૂપ આપે છે, તે પછી જ તેને મંજૂરી માટે કેન્દ્ર સરકારને સુપરત કરવામાં આવે છે. સરકારી મંજૂરી મળ્યા પછી જ નોટ ડિઝાઇન ઉત્પાદન તબક્કામાં પ્રવેશ કરે છે. સરકારી મંજૂરી વિના કોઈ નવી કે સુધારેલી નોટ ચલણમાં રજૂ કરી શકાતી નથી.
ભારતીય નોટ ક્યાં છાપવામાં આવે છે?
મંજૂરી પછી, નોટો ઉચ્ચ-સુરક્ષા પ્રેસમાં છાપવામાં આવે છે. આ પ્રેસ નાસિક, મહારાષ્ટ્ર, દેવાસ, મધ્યપ્રદેશ, મૈસુર, કર્ણાટક અને સાલ્બોની, પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્થિત છે. સમગ્ર છાપકામ પ્રક્રિયા કડક ગુપ્તતા અને કડક સુરક્ષા પ્રોટોકોલ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવે છે.
સિક્કાઓની ડિઝાઇન કોણ નિયંત્રિત કરે છે?
નોટોથી વિપરીત, સિક્કાઓની ડિઝાઇન અને ટંકશાળ સંપૂર્ણપણે ભારત સરકારના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. આ બાબતમાં RBI ની ભૂમિકા સિક્કાઓના વિતરણ અને તેમના પરિભ્રમણના સંચાલન સુધી મર્યાદિત છે.
