UPI ચાર્જિસ અંગે RBI ગવર્નરની સ્પષ્ટતા: ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ફી લાગશે કે નહીં? જાણો પૂરો મામલો
ડિજિટલ ભારતના યુગમાં આજે દરેક નાગરિકના સ્માર્ટફોનમાં યુપીઆઈ (UPI) એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયું છે. ચાની દુકાનથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી આપણે રોકડ વગર જ પળવારમાં ચુકવણી કરી લઈએ છીએ. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોશિયલ મીડિયા અને મીડિયા અહેવાલોમાં એક ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે કે શું આગામી સમયમાં યુપીઆઈ પેમેન્ટ કરવા માટે વધારાનો ચાર્જ ચૂકવવો પડશે? આ જટિલ પ્રશ્ન પર ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નરનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિવેદન સામે આવ્યું છે, જેણે આ વિષય પર એક નવી ચર્ચા જગાવી છે.
આરબીઆઈ ગવર્નરનું નિવેદન: ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મફત ન રહી શકે
આરબીઆઈ ગવર્નરે ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના ભવિષ્ય અને તેની આર્થિક સ્થિરતા વિશે વાત કરતી વખતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે UPI જેવી અત્યાધુનિક ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થાને કાયમ માટે સંપૂર્ણપણે મફત ચલાવી શકાય નહીં.
તેમણે સમજાવ્યું હતું કે યુપીઆઈ સિસ્ટમ પાછળનું ટેકનિકલ નેટવર્ક ચલાવવા, તેને સાયબર હુમલાઓથી સુરક્ષિત રાખવા, સર્વરની ક્ષમતા વધારવા અને ટેકનોલોજીને સતત અપડેટ કરવા માટે ખૂબ જ મોટો ખર્ચ થાય છે. આ આર્થિક બોજ અથવા તેની પાછળ થતો ખર્ચ કોઈને કોઈએ તો ઉઠાવવો જ પડશે. ગવર્નરનો મુખ્ય ઈશારો એ બાબત તરફ હતો કે જો આ સિસ્ટમને લાંબા ગાળા સુધી આત્મનિર્ભર અને સુરક્ષિત બનાવવી હોય, તો એક ટકાઉ અને કાયમી નાણાકીય મોડલ ખૂબ જ જરૂરી છે.
શું છે સમગ્ર મામલો? મર્ચેન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) નો પ્રસ્તાવ
વાસ્તવમાં, નાણા મંત્રાલય અને આરબીઆઈ વચ્ચે ₹૨,૦૦૦ થી વધુના વેપારી વ્યવહારો (Business Transactions) પર મર્ચેન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવા અંગેના પ્રસ્તાવ પર વિચારણા ચાલી રહી છે.
સૂત્રો અને અહેવાલો મુજબ, વેપારીઓને થતા મોટા પેમેન્ટ પર ૦.૨૫% થી ૦.૪૦% સુધીનો નાનો ચાર્જ લગાવવાની યોજના વિચારાઈ રહી છે. પરંતુ અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ પ્રસ્તાવિત ફી માત્ર મોટો વેપાર કરતા વેપારીઓ (Merchants) પર લાગુ કરવાનો વિચાર છે. સામાન્ય ગ્રાહકો કે જેઓ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ (P2P – Person to Person) ને પૈસા મોકલે છે, તેમના માટે આ સેવા પહેલાની જેમ જ સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેશે.
શું સામાન્ય યુઝર્સે ગભરાવાની જરૂર છે?
આ સમાચાર વાયરલ થયા બાદ સામાન્ય યુપીઆઈ યુઝર્સમાં એક પ્રકારની ચિંતાનો માહોલ જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ હાલમાં સામાન્ય લોકોએ બિલકુલ ગભરાવાની જરૂર નથી.
નાના વ્યવહારો મુક્ત રહેશે: શાકભાજી ખરીદવા, દૂધનું બિલ ચૂકવવું કે નાના દુકાનદારોને કરવામાં આવતા ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી ઓછાના રોજના વ્યવહારો પર કોઈ જ ચાર્જ લાગશે નહીં.
મિત્રો અને પરિવાર વચ્ચેના ટ્રાન્સફર: તમારા બેંક ખાતામાંથી અન્ય કોઈ વ્યક્તિના ખાતામાં પૈસા મોકલવા (P2P) સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક રહેશે.
હજુ કોઈ આખરી નિર્ણય નથી: સરકારે કે આરબીઆઈએ હજુ સુધી આ ચાર્જ તાત્કાલિક લાગુ કરવાનો કોઈ સત્તાવાર કે આખરી આદેશ જાહેર કર્યો નથી.
ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને ભવિષ્યની સુરક્ષા
આરબીઆઈનું માનવું છે કે જ્યારે લાખો-કરોડો લોકો એક જ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતા હોય, ત્યારે સર્વર ડાઉન થવાની સમસ્યા અટકાવવા અને ગ્રાહકોના નાણાં સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહે તે માટે ટેકનોલોજી કંપનીઓ અને બેંકોને યોગ્ય વળતર મળવું જરૂરી છે. જો આ બેંકો અને પેમેન્ટ એપ કંપનીઓને સિસ્ટમ જાળવી રાખવા માટે પૂરતું ભંડોળ નહીં મળે, તો ભવિષ્યમાં સેવાઓની ગુણવત્તા પર અસર પડી શકે છે. તેથી જ વેપારી વ્યવહારો પર મર્યાદિત ચાર્જ લગાવવાની ચર્ચા આગળ વધી રહી છે.
