US Pension System: માત્ર ભારતમાં જ નહીં, અમેરિકામાં પણ મળે છે સરકારી પેન્શન; સમજો FERS અને Thrift Saving Plan નું ગણિત
સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે નિવૃત્તિ (Retirement) પછી પેન્શન આપવાની વ્યવસ્થા માત્ર ભારત અથવા એશિયાઈ દેશો પૂરતી સીમિત છે. પરંતુ, આ ધારણા તદ્દન ખોટી છે. વિશ્વની સૌથી મોટી આર્થિક સત્તા ગણાતા સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા (USA) માં પણ સરકારી કર્મચારીઓ માટે અત્યંત મજબૂત કાનૂની અને નાણાકીય પેન્શન માળખું કાર્યરત છે. અમેરિકી સરકાર પોતાના સંઘીય (Federal) કર્મચારીઓની નિવૃત્તિ પછીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ખાસ પેન્શન કાયદા, બજાર આધારિત રોકાણ યોજનાઓ અને સામાજિક સુરક્ષા કાર્યક્રમો ચલાવે છે.
અમેરિકન પેન્શન પ્રણાલીનો ઇતિહાસ અને ઉત્ક્રાંતિ
અમેરિકામાં સરકારી કર્મચારીઓની પેન્શન વ્યવસ્થાને મુખ્યત્વે બે પ્રણાલી દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે:
સિવિલ સર્વિસ રિટાયરમેન્ટ સિસ્ટમ (CSRS): આ પેન્શન યોજનાની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૨૦ માં કરવામાં આવી હતી. આ પરંપરાગત યોજના મુખ્યત્વે એવા કર્મચારીઓ પર લાગુ થાય છે જેમણે ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૮૪ પહેલાં સંઘીય સેવામાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો.
ફેડરલ એમ્પ્લોઇઝ રિટાયરમેન્ટ સિસ્ટમ (FERS): બદલાતા આર્થિક પ્રવાહોને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકી સરકારે ૧૯૮૬ માં નવી પેન્શન પ્રણાલી ‘FERS’ ની જાહેરાત કરી, જે સત્તાવાર રીતે ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૮૭ થી અમલમાં આવી. વર્તમાન સમયમાં નિયુક્ત થતા તમામ નવા સંઘીય નાગરિક કર્મચારીઓ ફરજિયાતપણે આ નવી ‘FERS’ સિસ્ટમ હેઠળ આવે છે.
FERS નું અદભુત ‘૩ સ્તરીય પેન્શન માળખું’
અમેરિકાની આધુનિક સંઘીય પેન્શન પ્રણાલીને ‘થ્રી-ટાયર રિટાયરમેન્ટ સિસ્ટમ’ (3-Tier Retirement System) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે કર્મચારીઓને નિવૃત્તિ પછી ત્રણ અલગ-અલગ સ્રોતમાંથી આર્થિક લાભો મળે છે:
સ્તર ૧: મૂળ લાભ યોજના (Basic Benefit Plan)
આ એક પરંપરાગત માસિક પેન્શન અથવા વાર્ષિકી (Annuity) ની જેમ કામ કરે છે. આ પેન્શનની ગણતરી કર્મચારીની કુલ સેવાના વર્ષો અને તેની નોકરી દરમિયાનના સૌથી વધુ પગાર ધરાવતા સતત ૩ વર્ષના સરેરાશ વેતનના આધારે થાય છે, જેને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘હાઈ-૩ એવરેજ સેલરી’ (High-3 Average Salary) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, કર્મચારીને તેની સેવાના દરેક વર્ષ માટે સરેરાશ વેતનના આશરે ૧ ટકા જેટલું આજીવન માસિક પેન્શન મળે છે.
સ્તર ૨: સામાજિક સુરક્ષા (Social Security)
જૂની પેન્શન પ્રણાલીથી વિપરીત, નવી વ્યવસ્થા હેઠળના કર્મચારીઓ અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય ‘સોશિયલ સિક્યુરિટી એડમિનિસ્ટ્રેશન’ કાર્યક્રમમાં પણ દૈનિક ધોરણે યોગદાન આપે છે. તેમની નોકરી દરમિયાન તેમના પગારમાંથી સોશિયલ સિક્યુરિટી ટેક્સ કાપવામાં આવે છે. નિવૃત્તિ પછી, કર્મચારીઓ તેમની મૂળ સંઘીય પેન્શન ઉપરાંત આ સામાજિક સુરક્ષા નિવૃત્તિ લાભ મેળવવા માટે પણ હકદાર બને છે.
સ્તર ૩: થ્રિફ્ટ સેવિંગ પ્લાન (Thrift Saving Plan – TSP)
આ અમેરિકન પેન્શન સિસ્ટમનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ છે. આ યોજના ભારતમાં અમલી ‘નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ’ (NPS) અથવા અમેરિકાના ખાનગી ક્ષેત્રના 401(K) રિટાયરમેન્ટ એકાઉન્ટની જેમ જ કામ કરે છે. આમાં કર્મચારી પોતાની ઈચ્છા મુજબ પગારનો એક ભાગ આ રોકાણ ખાતામાં જમા કરાવે છે. સામે પક્ષે, સરકાર પણ કર્મચારીના મૂળ પગારના ૧ ટકા રકમ આપોઆપ જમા કરે છે અને કર્મચારીના યોગદાનના આધારે મહત્તમ ૫ ટકા સુધીનું ‘મેચિંગ કન્ટ્રિબ્યુશન’ (સરખું યોગદાન) આપે છે. આ નાણાં બજાર સાથે જોડાયેલા વિવિધ ફંડ્સમાં રોકવામાં આવે છે, જે સમય જતાં વ્યાજ અને વળતર સાથે નિવૃત્તિ સમયે એક મોટું ભંડોળ બની જાય છે.
લશ્કર અને રાજ્ય કક્ષાના કર્મચારીઓ માટે અલગ વ્યવસ્થા
સંઘીય નાગરિક કર્મચારીઓ ઉપરાંત, અમેરિકામાં સૈન્ય દળો (Military) અને રાજ્ય સ્તરના કર્મચારીઓ માટે અલગથી સ્વાયત્ત નિવૃત્તિ પ્રણાલીઓ બનાવવામાં આવી છે. સેનાના જવાનોને ઓછામાં ઓછી ૨૦ વર્ષની દેશસેવા પૂર્ણ કર્યા પછી આજીવન લશ્કરી પેન્શનના લાભો મળવાનું શરૂ થાય છે. તેવી જ રીતે, શિક્ષકો, પોલીસ અધિકારીઓ, ફાયર ફાઈટર્સ અને સ્થાનિક નગરપાલિકાના કર્મચારીઓ જે-તે રાજ્યની વિશિષ્ટ ‘પબ્લિક એમ્પ્લોઇઝ રિટાયરમેન્ટ સિસ્ટમ’ (PERS) હેઠળ સુરક્ષિત સામાજિક લાભો મેળવે છે.
