મધ્ય પૂર્વ સંઘર્ષ પર યુએસ-ઈરાન સામસામે: પ્રસ્તાવ અસ્વીકાર બાદ પણ સોમવારથી પરોક્ષ ચર્ચાની શક્યતા
મધ્ય પૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષને અટકાવવા માટે ઈરાન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા નવા સીઝફાયર (યુદ્ધવિરામ) પ્રસ્તાવને અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)માં અમેરિકાના રાજદૂત માઈક વોલ્ટ્ઝે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈરાન ઔપચારિક વાટાઘાટો શરૂ થાય તે પહેલાં જ એવી અનિવાર્ય અને મોટી છૂટછાટો માગી રહ્યું હતું, જેને સ્વીકારવી અમેરિકા માટે શક્ય નથી. આ શરતોમાં ઈરાની બંદરો પરથી અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવી અને આર્થિક પ્રતિબંધોમાં તાત્કાલિક રાહત આપવી જેવી માંગણીઓ સામેલ હતી.
વોલ્ટ્ઝે જણાવ્યું કે તેહરાન તરફથી જે શરતો મૂકવામાં આવી હતી તે એવી હતી કે ઈરાન પોતે પણ જાણતું હતું કે વોશિંગ્ટન તેને ક્યારેય સ્વીકારશે નહીં. અમેરિકી પ્રમુખ ટ્રમ્પનું માનવું છે કે ઈરાન આ યુદ્ધમાં અત્યારે ખૂબ જ ખરાબ રીતે હારી રહ્યું છે અને તેથી જ તે ઉતાવળમાં આ પ્રકારના કરાર કરવા માટે મથામણ કરી રહ્યું છે.
ઈરાનની મુખ્ય માંગણીઓ અને શરતો
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પોતાના સીઝફાયર પ્લાનની જાહેરાત કરી હતી. આ પ્રસ્તાવમાં ઈરાને પોતાની ફ્રીઝ કરાયેલી વૈશ્વિક સંપત્તિઓને મુક્ત કરવાની, ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલના વેચાણ પરના પ્રતિબંધો ઉઠાવી લેવાની અને પર્શિયન અખાતમાં અમેરિકી નેવલ બ્લોકેડ ખતમ કરવાની સ્પષ્ટ માંગ કરી હતી.
આ શરતોના બદલામાં ઈરાને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Hormuz Strait)ને ફરીથી વૈશ્વિક જહાજો માટે ખોલવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની સમગ્ર વિશ્વના ઉર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ માનવામાં આવે છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ કોઈ નવી માંગણીઓ નથી પરંતુ તેના પોતાના સાર્વભૌમ અધિકારો છે જેનું સન્માન થવું જોઈએ.
ટ્રમ્પનો અવિશ્વાસ અને અમેરિકી વલણ
અમેરિકી વહીવટીતંત્રે ઈરાનની આ માંગણીઓને સરેઆમ ફગાવી દેતાં કહ્યું કે ભૂતકાળના અનુભવોને જોતાં તેહરાન પોતાના વચનો પર કાયમ રહેશે તેવો કોઈ ભરોસો ટ્રમ્પને નથી. માઈક વોલ્ટ્ઝના જણાવ્યા અનુસાર, થોડા મહિનાઓ પહેલાં થયેલા રાજદ્વારી પ્રયાસો બાદ અમેરિકાનો ઈરાન પરથી વિશ્વાસ ઘટી ગયો છે.
જોકે, તેમણે ઉમેર્યું કે પ્રમુખ ટ્રમ્પ આખરે આ લાંબા સંઘર્ષનો કાયમી અને સંતોષકારક ઉકેલ ઈચ્છે છે. આ માટે અમેરિકા પોતાના તમામ સૈન્ય અને ડિપ્લોમેટિક વિકલ્પો ખુલ્લા રાખી રહ્યું છે. ઈરાનના પ્રસ્તાવને અસ્વીકાર કરવાની સાથે જ અમેરિકાએ ઈરાની લશ્કરી થાણાઓ પર મોટા પાયે હવાઈ હુમલા ફરી શરૂ કરવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરી છે.
ઈરાનનો વળતો પ્રહાર અને મુત્સદ્દીગીરીની નિરાશા
અમેરિકાના કડક વલણ બાદ ઈરાની વિદેશ મંત્રી અરાઘચીએ અમેરિકી દાવાઓને જૂના અને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા હતા. તેમણે ઉમેર્યું કે જો અમેરિકા યોગ્ય અને વ્યાજબી પગલાં ભરે તો ઈરાન હોર્મુઝ જળમાર્ગ ખોલવા તૈયાર છે.
તેમ છતાં, અરાઘચીએ ભાવિ વાટાઘાટો અંગે નિરાશા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે જોકે ડિપ્લોમસી માટે હંમેશા દરવાજા ખુલ્લા હોય છે, પરંતુ છેલ્લા બે વર્ષમાં અમેરિકી પ્રશાસનનું જે પ્રકારનું વર્તન રહ્યું છે તેને જોતાં ઈરાન પાસે તેમની સાથે ફરી ચર્ચા ટેબલ પર બેસવાનું કોઈ મજબૂત કારણ દેખાતું નથી.
ભવિષ્યની વાટાઘાટો અને પરોક્ષ વાર્તાની શક્યતા
કડક વલણ અને પ્રસ્તાવના અસ્વીકાર છતાં બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંપર્ક સાવ તૂટ્યો નથી. પ્રમુખ ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યા છે કે આગામી સપ્તાહથી ફરી એકવાર મધ્યસ્થતા સાથેની વાટાઘાટો શરૂ થઈ શકે છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સોમવારથી જ અપ્રત્યક્ષ (Indirect) કૂટનીતિક ચર્ચાઓ શરૂ થાય તેવી શક્યતા છે. મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ સ્થપાશે કે સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બનશે તેનો આધાર આગામી દિવસોમાં યોજનારી આ પરોક્ષ વાટાઘાટો પર રહેશે.
