PM Modi: અમેરિકાની ‘ઇન્ડો-પેસિફિક’ વ્યૂહરચનામાંથી ‘ઇન્ડો’ ગાયબ: શું આ ભારત માટે ચેતવણી છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં નાનામાં નાનો ફેરફાર પણ મોટા વ્યૂહાત્મક બદલાવનો સંકેત હોઈ શકે છે. હાલમાં જ્યારે ફ્રાન્સમાં G7 સમિટ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચે મહત્વની મુલાકાત થવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે, ત્યારે અમેરિકાના સંરક્ષણ મંત્રાલય એટલે કે પેન્ટાગોન દ્વારા લેવાયેલા એક નિર્ણયે ભારતીય વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં ચર્ચા જગાવી છે. પેન્ટાગોને પોતાની ‘ઇન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’નું નામ બદલીને ફરીથી ‘યુએસ પેસિફિક કમાન્ડ’ (USPACOM) કરી દીધું છે. સપાટી પર આ માત્ર એક નામનો ફેરફાર લાગે છે, પરંતુ રાજદ્વારી નિષ્ણાતો તેને ભારત-અમેરિકા સંબંધોના બદલાતા સમીકરણો તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને આ કમાન્ડનું મહત્વ
હવાઈ દ્વીપમાં સ્થિત આ અમેરિકી કમાન્ડ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેની જવાબદારી હિંદ મહાસાગરથી લઈને પ્રશાંત મહાસાગર સુધીના વિશાળ વિસ્તાર પર સુરક્ષા જાળવવાની છે. ખાસ કરીને અમેરિકાનું સાતમું નૌકાદળ (7th Fleet), જેણે 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન વિવાદિત ભૂમિકા ભજવી હતી, તે આ જ કમાન્ડના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
લગભગ આઠ વર્ષ પહેલાં, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના મજબૂત થતા સંબંધોને સન્માન આપવા માટે આ કમાન્ડનું નામ ‘ઇન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’ કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે આ ફેરફાર ભારતની વધતી વ્યૂહાત્મક ભૂમિકાને વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકૃતિ આપવા જેવો હતો. પરંતુ હવે, આ જ કમાન્ડના નામમાંથી ‘ઇન્ડો’ શબ્દ હટાવી દેવો એ અનેક પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
પેન્ટાગોનનો તર્ક: પરંપરા કે વ્યૂહાત્મક ફેરફાર?
પેન્ટાગોને સ્પષ્ટતા કરી છે કે નામમાં કરવામાં આવેલો આ ફેરફાર મુખ્યત્વે ‘પ્રશાસનિક અને ઐતિહાસિક’ છે. સંરક્ષણ વિભાગનું કહેવું છે કે, આ ફેરફારનો ઉદ્દેશ્ય દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પછીની સાત દાયકા જૂની સૈન્ય વિરાસત, સૈનિકોના ગૌરવ અને ઐતિહાસિક પરંપરાઓને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, કમાન્ડનું કાર્યક્ષેત્ર, મિશન અને તેની જવાબદારીઓમાં કોઈ બદલાવ કરવામાં આવ્યો નથી. જોકે, આ સ્પષ્ટતા હોવા છતાં, ભારત સહિતના અન્ય દેશોમાં તેને એક અલગ દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારત માટે ચિંતાનું કારણ શું છે?
ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા અને જાપાન સાથે મળીને ‘QUAD’ (ક્વાડ) જૂથમાં સામેલ છે. આ જૂથનો પાયો જ ‘ઇન્ડો-પેસિફિક’ સુરક્ષા પર રચાયેલો છે. જ્યારે અમેરિકા જેવો મોટો દેશ પોતાની સૈન્ય કમાન્ડમાંથી ‘ઇન્ડો’ શબ્દ કાઢી નાખે, ત્યારે એવો સંદેશ જાય છે કે અમેરિકાનું ધ્યાન હવે હિંદ મહાસાગરથી હટીને ફક્ત પ્રશાંત મહાસાગરના ક્ષેત્ર પર કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે.
શું આ ભારતને કોઈ સંકેત આપવાનો પ્રયાસ છે? નિષ્ણાતો માને છે કે, તાજેતરમાં ટેરિફ વિવાદ અને પાકિસ્તાન પ્રત્યે અમેરિકાના બદલાતા વલણના કારણે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં જે ‘ખટાશ’ જોવા મળી રહી છે, આ નિર્ણય તેની જ એક કડી હોઈ શકે છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર કદાચ ભારતને એ સંદેશ આપવા માંગે છે કે, જો વ્યૂહાત્મક સમજૂતીઓ પર અસહમતિ હશે, તો અમેરિકા પોતાના પગલાં લેતા અચકાશે નહીં.
