UPI: UPI પેમેન્ટ્સ પર મોટો નિર્ણય: મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) અંગે સંસદમાં બિલ રજૂ, જાણો તમારી પર શું અસર થશે
નાણાં મંત્રાલયે સંસદમાં ‘પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, ૨૦૦૭’ માં સુધારા માટે એક મહત્વપૂર્ણ બિલ રજૂ કર્યું છે. આ સુધારા દ્વારા સરકારને યુપીઆઈ (UPI) સહિત ડિજિટલ પેમેન્ટના એક અથવા વધુ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાદવાનો કાનૂની અધિકાર મળી જશે.
આ સુધારો સરકારને ભવિષ્યમાં એ નક્કી કરવાની સુવિધા આપશે કે કયા ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમોને ચાર્જમાંથી મુક્તિ આપવી અને કયા માધ્યમો પર MDR લાગુ કરવો. જોકે, આ વિધેયકમાં હાલમાં તરત જ કોઈ સુધારો કે ચાર્જ લાદવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી.
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એટલે શું?
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એવો ચાર્જ છે, જે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન સ્વીકારવા બદલ વેપારીઓ દ્વારા બેંક અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર (જેમ કે PhonePe, Google Pay, Paytm વગેરે) ને ચૂકવવામાં આવે છે.
વર્ષ ૨૦૨૦થી સરકારે દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ અને કેશલેસ ઈકોનોમીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે UPI અને RuPay ડેબિટ કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન પરનો MDR રદ કરીને શૂન્ય (Zero) કરી દીધો હતો. જેના કારણે વેપારીઓએ કોઈપણ વધારાનો ચાર્જ ચૂકવવો પડતો ન હતો.
શું સામાન્ય ગ્રાહકોએ યુપીઆઈ ચાર્જ આપવો પડશે?
આ પ્રસ્તાવિત સુધારામાં સામાન્ય ગ્રાહકો પર કોઈ પણ પ્રકારનો નવો ચાર્જ લાદવાની વાત કરવામાં આવી નથી. એટલે કે જો આ બિલ કાયદો બની જશે, તો પણ યુપીઆઈથી પેમેન્ટ કરતા સામાન્ય ગ્રાહકોને કોઈ વધારાની ફી આપવી પડશે નહીં.
MDR નો બોજ માત્ર વેપારીઓ પર જ પડી શકે છે. જોકે, કયા પ્રકારના વેપારીઓ કે કયા લેવલના ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગુ થશે અને તેનો દર (ટકાવારી) શું હશે, તેનો નિર્ણય સરકાર બાદમાં નોટિફિકેશન બહાર પાડીને કરશે.
યુપીઆઈ પર ફરી MDR લાવવાની જરૂર કેમ પડી?
સંસદીય નાણાકીય સ્થાયી સમિતિના માર્ચ ૨૦૨૬ ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં થતા કુલ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાંથી લગભગ ૮૮% વ્યવહારો એકલા UPI દ્વારા થાય છે. દર મહિને આશરે ૨૩ અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન આ પ્લેટફોર્મ પરથી પ્રોસેસ થાય છે, જેનું કુલ મૂલ્ય આશરે ₹૩૦ લાખ કરોડ જેટલું થાય છે.
અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું હતું કે:
આર્થિક ટકાઉપણું (Sustainability): શૂન્ય MDR ની સિસ્ટમ લાંબા ગાળે UPI નેટવર્ક અને બેંકિંગ સિસ્ટમ માટે આર્થિક રીતે પોષાય તેવી નથી.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજી સુધારા: આગામી વર્ષોમાં કરોડો નવા યુઝર્સ અને ઝડપથી વધતા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનનો બોજ સંભાળવા માટે સતત ટેકનિકલ રોકાણ અને સર્વર અપગ્રેડેશનની જરૂર પડશે.
સરકારી સબસિડીની મર્યાદા: આટલા મોટા ડિજિટલ નેટવર્કને ચલાવવાનો ખર્ચ માત્ર સરકારી સબસિડી કે સહાયના ભરોસે લાંબા સમય સુધી પૂરો કરવો શક્ય નથી.
ભવિષ્યની ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થા પર અસર
આ નવો સુધારો લાગુ થવાથી ભવિષ્યમાં બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને તેમની સેવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે નાણાકીય ભંડોળ મળી રહેશે. વેપારીઓ માટે નાના વ્યવહારો મફત રાખીને માત્ર મોટા વ્યવસાયિક ટ્રાન્ઝેક્શન પર જ મર્યાદિત ચાર્જ લગાવવાની શક્યતા છે, જેથી નાના વેપારીઓને કોઈ નુકસાન ન થાય અને દેશમાં ડિજિટલ ક્રાંતિ અટક્યા વગર આગળ વધતી રહે.
