UPIથી પેમેન્ટ કરશો તો આપવા પડશે એક્સ્ટ્રા રૂપિયા? ISBના સર્વેમાં થયો મોટો ખુલાસો, નાના વેપારીઓ પર અસર
ભારતમાં UPI દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ કરવું અત્યાર સુધી સરળ અને મોટાભાગના સામાન્ય વ્યવહારો માટે મફત રહ્યું છે. પરંતુ હવે UPI ચાર્જને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચાની અસર નાના વેપારીઓ સુધી પહોંચવા લાગી છે. ખાસ વાત એ છે કે પ્રસ્તાવિત ચાર્જ હજુ અમલમાં આવ્યો નથી, તેમ છતાં કેટલાક નાના દુકાનદારો અને લારી-ગલ્લાવાળાઓ પાસેથી UPI દ્વારા પૈસા ચૂકવવા બદલ વધારાની રકમ માંગવામાં આવી રહી છે. ઇન્ડિયન સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ (ISB)ના એક સર્વેમાં આ ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે.
દર 10માંથી એક વેપારી પાસે સપ્લાયરે માંગ્યા વધારાના પૈસા
ISBના સેન્ટર ફોર એનાલિટિકલ ફાઇનાન્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે દર 10માંથી એક કરતાં વધુ વેપારીઓને UPI પેમેન્ટના બદલામાં વધારાના પૈસા ચૂકવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. સર્વેમાં સામેલ 10.4 ટકા વેપારીઓએ જણાવ્યું કે છેલ્લા 10 દિવસ દરમિયાન તેમના સપ્લાયરોએ UPIથી ચુકવણી કરવા બદલ વધારાનો ચાર્જ માંગ્યો હતો. એટલે કે નાના વેપારીઓને સીધો કોઈ ચાર્જ લાગુ થયો ન હોવા છતાં સપ્લાયરો તરફથી વધારાનો આર્થિક બોજ સહન કરવો પડી રહ્યો છે. આ સ્થિતિ નાના વ્યવસાયો માટે ચિંતાનો વિષય બની છે.
14 રાજ્યોના 722 વેપારીઓ પર કરવામાં આવ્યો સર્વે
આ સર્વે 24 સપ્ટેમ્બરથી 10 ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દેશનાં 14 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 64 શહેરો તથા નગરોમાં રહેતા કુલ 722 નાના વેપારીઓને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. સર્વે મુજબ, કેટલાક સપ્લાયરો વેપારીઓને સ્પષ્ટ કહી રહ્યા છે કે જો તેઓ UPI દ્વારા પેમેન્ટ કરશે તો વધારાની રકમ ચૂકવવી પડશે. જ્યારે રોકડ એટલે કે કેશમાં પેમેન્ટ કરવામાં આવે તો કોઈ વધારાનો ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. પરિણામે નાના દુકાનદારો સામે ડિજિટલ પેમેન્ટ ચાલુ રાખવું કે રોકડ વ્યવહાર અપનાવવો તેવો સવાલ ઊભો થયો છે.
UPI પર કેટલો MDR ચાર્જ લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે?
હવે સવાલ એ છે કે UPI પેમેન્ટ પર કયા પ્રકારનો ચાર્જ લગાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે? વાસ્તવમાં, MDR એટલે કે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ પસંદગીના મોટા વેપારીઓ માટે 2,000 રૂપિયાથી વધુના ચોક્કસ UPI વ્યવહારો પર 0.4 ટકા સુધીનો ચાર્જ સૂચવવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા 300 રૂપિયા રાખવાનો પ્રસ્તાવ છે. એટલે દરેક UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ લાગશે એવું નથી. આ નિયમ પસંદગીના વ્યવહારો અને વેપારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
રેલવે, પેટ્રોલ અને શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે અલગ ચાર્જની જોગવાઈ
પ્રસ્તાવિત નિયમોમાં કેટલીક ખાસ કેટેગરી માટે અલગ ચાર્જની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. રેલવે, ફ્યુઅલ એટલે કે પેટ્રોલ-ડીઝલ અને શિક્ષણ જેવી કેટેગરીમાં 2,000 રૂપિયાથી વધુના ચોક્કસ UPI વ્યવહારો પર પાંચ રૂપિયાનો ફિક્સ ચાર્જ સૂચવવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ ચાર્જની અસર તમામ ગ્રાહકો અને દરેક પ્રકારના વ્યવહારો પર થશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. આ નિયમ મુખ્યત્વે વેપારી વ્યવહારોને ધ્યાનમાં રાખીને રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. તેથી ગ્રાહકોએ પણ નિયમોની અંતિમ જાહેરાત થાય ત્યાં સુધી સાચી માહિતી સમજવી જરૂરી છે.
દિવાળી પછી લાગુ થશે નવો નિયમ? હજુ તારીખ જાહેર નથી
મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે આ પ્રસ્તાવિત ચાર્જ વ્યવસ્થા અગાઉ 15 ઓક્ટોબર 2026થી લાગુ કરવાની યોજના હતી. જોકે, નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)એ તેને દિવાળી પછી સુધી મુલતવી રાખી છે. હાલમાં આ નિયમ અમલમાં મૂકવાની નવી તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી. બીજી તરફ, નિયમ લાગુ થાય તે પહેલાં જ કેટલાક વેપારીઓ પાસેથી વધારાના પૈસા માંગવામાં આવતા હોવાનો સર્વેમાં ખુલાસો થયો છે. તેથી નાના વેપારીઓએ કોઈપણ વધારાનો ચાર્જ ચૂકવતા પહેલાં તેની સત્તાવાર વિગતો તપાસવી જોઈએ. UPIના નિયમોમાં ખરેખર શું ફેરફાર થશે તેના પર હવે સૌની નજર છે.
