UPI Payments પર ચાર્જ લાગવાની અટકળો: જાણો અશોક લાહિડીએ શું કહ્યું
છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી સોશિયલ મીડિયા અને ન્યૂઝ પ્લેટફોર્મ્સ પર યુપીઆઈ (UPI) ચાર્જેબલ થવાની અફવાઓ અવારનવાર જોવા મળી રહી છે. જોકે, સરકાર દ્વારા આ પ્રકારના અહેવાલોને સંપૂર્ણપણે નિરાધાર ગણાવવામાં આવ્યા હતા અને સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે યુપીઆઈ પેમેન્ટ્સ પર કોઈ વધારાનો ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં. સામાન્ય નાગરિકો માટે આ રાહતના સમાચાર હતા, પરંતુ તાજેતરમાં નીતિ આયોગના વાઈસ ચેરમેન અશોક લાહિડીના એક નિવેદને ફરી એકવાર આ મુદ્દા પર નવી ચર્ચા જગાવી છે.
ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ 2026માં નીતિ આયોગનું નિવેદન
મુંબઈ ખાતે યોજાયેલા ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ 2026 (GFF 2026) દરમિયાન નીતિ આયોગના વાઈસ ચેરમેન અશોક લાહિડીએ ‘મની કંટ્રોલ’ સાથે ખાસ વાતચીત કરી હતી. આ ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે મર્ચન્ટ પેમેન્ટ્સ માટે યુપીઆઈ ચાર્જ ક્યારથી લાગુ થઈ શકે છે, ત્યારે તેમણે કોઈ ચોક્કસ તારીખ આપવાનો ઈનકાર કર્યો હતો.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “હું કોઈ ચોક્કસ સમયસીમા કે તારીખ આપી શકતો નથી, પરંતુ આ વ્યવસ્થા જેટલી જલ્દી લાગુ થાય તેટલું વધુ સારું છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ચલાવવા પાછળ ચોક્કસ ઓપરેટિંગ અને સેટઅપ કોસ્ટ (લાગતો) હોય છે. આપણે ઘણીવાર બધી સેવાઓ મફતમાં મેળવવાની ઈચ્છા રાખીએ છીએ, પરંતુ આવી સેવાઓ અનંતકાળ સુધી સંપૂર્ણપણે ફ્રી રાખી શકાતી નથી.”
સસ્ટેનેબલ ફાઈનાન્શિયલ મોડલની જરૂરિયાત
અશોક લાહિડીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ફિનટેક કંપનીઓ માટે એક સસ્ટેનેબલ એટલે કે ટકાવ ફાઈનાન્શિયલ મોડલ હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો કંપનીઓ આવક જ નહીં મેળવી શકે, તો તેઓ પોતાની સર્વિસની ગુણવત્તા અને સુરક્ષા જાળવી શકશે નહીં.
ચાર્જિંગ મોડલ વિશે વાત કરતા તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, “કંપનીઓ બિઝનેસ-ટુ-કસ્ટમર (B2C) અથવા બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ (B2B) ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ લેશે કે નહીં, સામાન્ય વ્યક્તિઓ વચ્ચે થતા વ્યક્તિગત ટ્રાન્ઝેક્શન (P2P) મફત રહેશે કે પછી કોઈ ચોક્કસ લિમિટ નક્કી કરવામાં આવશે – આ તમામ બાબતો ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને નીતિ નિર્માતાઓ નક્કી કરશે. પરંતુ મારો સ્પષ્ટ માનવું છે કે UPI સિસ્ટમે આત્મનિર્ભર બનીને પોતાનો ખર્ચ જાતે ઉઠાવવા માટે સક્ષમ બનવું જોઈએ.”
શું ચાર્જ લાગવાથી યુપીઆઈનો વપરાશ ઘટશે?
ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન જ્યારે એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે જો યુપીઆઈ પર ચાર્જ લગાવવામાં આવશે તો શું લોકો તેનો ઉપયોગ કરવાનું ઓછું કરી દેશે? આના જવાબમાં તેમણે ખૂબ જ વ્યવહારુ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હતો.
તેમણે કહ્યું કે, “જો ભવિષ્યમાં ચાર્જ લાગુ કરવામાં આવે તો પણ તે ખૂબ જ મામૂલી હશે – માત્ર કેટલાક ‘બેસિસ પોઈન્ટ્સ’ (Basis Points) જેટલો, જે એક ટકા પણ નહીં હોય. ભારતની વસ્તીનો એક મોટો વર્ગ એવો છે જે દર 100 રૂપિયાના ટ્રાન્ઝેક્શન પર થતા કેટલાક પૈસાના ખર્ચ કરતાં સેવાની ગુણવત્તા, ઝડપ અને સુરક્ષાને વધુ મહત્વ આપે છે. આખરે તમામ બાબતો સર્વિસ ક્વોલિટી, સિસ્ટમ પરના ભરોસા અને તેની મજબૂતી પર નિર્ભર કરે છે.”
ઝીરો-MDR નિયમોમાં ફેરફાર અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
અશોક લાહિડીએ મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ક્યારથી લાગુ થશે તેની ચોક્કસ માહિતી આપી નથી, પરંતુ તેમનું આ નિવેદન સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા કાનૂની ફેરફારો બાદ આવ્યું છે. સરકારે યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન પર તમામ માટે ફરજિયાત ‘ઝીરો-MDR’ની વાસણ હટાવી દીધી છે. આ ફેરફાર કરવાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ભવિષ્યમાં પસંદગીના અને મોટા મૂલ્યના (High-value) ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પર મામૂલી ચાર્જ લગાવી શકાય, જેથી ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવતી કંપનીઓને રાહત મળે.
આ તમામ બાબતો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સામાન્ય નાના વ્યવહારો માટે યુપીઆઈ કદાચ ફ્રી જ રહેશે, પરંતુ મોટા વ્યાપારી વ્યવહારો પર નજીવો ચાર્જ આવનારા સમયમાં ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત કરવા માટે જરૂરી બની શકે છે.
