યુપીઆઈ ચાર્જ પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: નિયમ પર રોક નથી, પણ RBI અને સરકારને પાઠવી નોટિસ
દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ કરતા કરોડો લોકો માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. યુપીઆઈ (UPI) દ્વારા રૂ. ૨,૦૦૦ થી વધુના પેમેન્ટ પર ૧૫ ઓક્ટોબરથી મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એટલે કે ચાર્જ લાગુ થવા જઈ રહ્યો છે. આ નિર્ણય સામે રજૂ કરાયેલી અરજી પર ૨૮ સપ્ટેમ્બરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ૧૫ ઓક્ટોબરથી ચાર્જ લાગુ કરવાના નિયમો પર સ્ટે (રોક) લગાવવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે યુપીઆઈ પર નક્કી કરાયેલો એમડીઆર ચાર્જ પોતાની નિર્ધારિત તારીખથી જ અમલી બનશે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે આ નિર્ણય પર સ્ટે આપવાનો ઈનકાર કર્યો હોવા છતાં, અદાલતે આ મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) અને કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવીને ૪ અઠવાડિયાની અંદર જવાબ રજૂ કરવા આદેશ આપ્યો છે.
સરકાર અને RBIને નોટિસ પાઠવવાનો અર્થ શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને આરબીઆઈને નોટિસ પાઠવી છે તેનો અર્થ એવો છે કે અદાલતે આ મુદ્દાને આગળની સુનાવણી માટે યોગ્ય માન્યો છે, પરંતુ હાલમાં તેના પર કોઈ આખરી નિર્ણય આપ્યો નથી. નોટિસનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે કોર્ટે અરજદારોની દલીલો સાંભળી લીધી છે અને હવે તે આ અંગે નાણા મંત્રાલય અને આરબીઆઈનો પક્ષ જાણવા માંગે છે, જેથી કેસની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ થઈ શકે.
નોટિસ ફટકારવાનો અર્થ એ ક્યારેય નથી કે કોર્ટે સરકારને ચાર્જ પાછો ખેંચવાનો આદેશ આપ્યો છે. જ્યાં સુધી ૪ અઠવાડિયા બાદ આગામી સુનાવણીમાં કોઈ નવો આદેશ ન આવે ત્યાં સુધી ૧૫ ઓક્ટોબરથી ચાર્જ લાગુ જ રહેશે.
અરજદારની મુખ્ય દલીલો અને ચિંતા
સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે યુપીઆઈ પર એમડીઆર ચાર્જ લાગુ થવાથી લોકો ફરી રોકડ (Cash) વ્યવહારો તરફ વળશે, જે કાળા નાણાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક માધ્યમ બની શકે છે. અરજદારના મતે, આ નિર્ણય લેતા પહેલા કોઈ વ્યાપક ચર્ચા કરવામાં આવી નથી કે જરૂરી કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી. આ નિર્ણયથી નાણાકીય બોજ નાના વેપારીઓ પર પડશે અને દેશની ડિજિટલ ઈકોનોમી પર તેની વિપરીત અસર પડશે.
કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ
સુનાવણી દરમિયાન સરકાર તરફથી એડિશનલ સોલિસિટર જનરલે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે હાલમાં સામાન્ય ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ માટે યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન સંપૂર્ણપણે મફત છે. પેમેન્ટ કંપનીઓ અને બેંકોની દલીલ છે કે યુપીઆઈ નેટવર્કનું સંચાલન કરવા અને સાયબર સુરક્ષા મજબૂત રાખવા માટે ભારે નાણાકીય ખર્ચ થાય છે. તેથી, આ મોડેલને આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવા માટે માત્ર મોટા વેપારીઓ પાસેથી ચાર્જ લેવાની મંજૂરી માગવામાં આવી છે. તેમણે ઉમેર્યું કે એમડીઆર એ કોઈ સરકારી ટેક્સ કે સાર્વજનિક શુલ્ક નથી.
શું લાગુ થયા પછી પાછો ખેંચાઈ શકે છે આ નિર્ણય?
હાલના તબક્કે સામાન્ય જનતા માટે કંઈ બદલાયું નથી, પરંતુ ૧૫ ઓક્ટોબરથી આ ચાર્જ નિયમ મુજબ લાગુ થઈ જશે. આગામી ૪ અઠવાડિયામાં કેન્દ્ર સરકાર અને આરબીઆઈ પોતાનું એફિડેવિટ (હલફનામું) દાખલ કરશે, ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટ આ ચાર્જ વસૂલવો યોગ્ય છે કે નહીં તે અંગે આખરી બહેસ સાંભળશે અને અંતિમ ચુકાદો આપશે.
