Supreme Court: ૨૨ વર્ષ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી મળ્યો ન્યાય: અન્યાયી જેલવાસ અને ન્યાય પ્રણાલી સામે ઊભા થતા ગંભીર સવાલો
કોઈપણ પ્રકારના નક્કર અને સચોટ પુરાવા વગર નિર્દોષ લોકોને લાંબા સમય સુધી જેલમાં બંધ રાખવા એ દેશની ન્યાય પ્રણાલીની એક મોટી અને ગંભીર નિષ્ફળતા છે. તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) ઓડિશાના એક ચર્ચિત ત્રિપલ મર્ડર કેસમાં આરોપી અર્જુન જાની ઉર્ફે ટુનટુનને તમામ આરોપોમાંથી મુક્ત કરતી વખતે આ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. અન્યાય અને કાનૂની વિલંબનો ભોગ બનેલા અર્જુન જાનીએ પોતાના જીવનના અમૂલ્ય ૨૨ વર્ષ જેલના સળિયા પાછળ વિતાવવા પડ્યા હતા.
૨૦૦૪નો ત્રિપલ મર્ડર કેસ અને ખોટી ધરપકડ
આ સમગ્ર વિવાદ વર્ષ ૨૦૦૪માં બનેલી ત્રણ હત્યાઓની એક સનસનાટીભરી ઘટનાથી શરૂ થયો હતો. પોલીસ તપાસ બાદ, ૨૫ ઓગસ્ટ ૨૦૦૬ના રોજ નબરંગપુરની સ્થાનિક અદાલતે અર્જુન જાનીને દોષિત ઠેરવીને આજીવન કેદની સજા ફટકારી હતી.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે કેસની પુનઃસમીક્ષા કરતા સ્પષ્ટ માન્યું કે પોલીસે માત્ર શંકાના આધારે જ અર્જુનને કસ્ટડીમાં લીધો હતો. તેની વિરુદ્ધ કોઈ પણ પ્રકારના વિશ્વસનીય કે નક્કર પુરાવા ઉપલબ્ધ નહોતા. અદાલતે એ બાબત તરફ પણ ઈશારો કર્યો કે પોલીસ દ્વારા શારીરિક અને માનસિક પ્રતાડના આપીને તેની પાસેથી કબૂલાતનામું મેળવવામાં આવ્યું હતું. કાનૂની જોગવાઈઓ મુજબ, દબાણ હેઠળ મેળવેલી આવી કબૂલાતને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ માન્ય પુરાવો ગણી શકાય નહીં.
ચશ્મદીદ ગવાહની અવિશ્વસનીયતા અને અદાલતી ભૂલ
આ કેસમાં સ્થાનિક નીચલી અદાલતે માત્ર એક કહેવાતા ચશ્મદીદ ગવાહના નિવેદનને આધારે અર્જુનને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી દીધી હતી. સર્વોચ્ચ અદાલતના જસ્ટિસ જે. બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે આ ગવાહની વાસ્તવિકતા પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે.
બેન્ચે નોંધ્યું કે ચશ્મદીદ ગવાહના નિવેદનોમાં સતત વિરોધાભાસ અને ફેરફારો જોવા મળતા હતા. પોલીસ આ નિવેદનોની સત્યતા પુરવાર કરવા માટે કોઈ વધારાના પુરાવા રજૂ કરી શકી નહોતી. નીચલી અદાલતે આ તમામ કાનૂની ખામીઓ અને વિરોધાભાસોને તદ્દન નજરઅંદાજ કરીને ઉતાવળિયું પગલું ભર્યું હતું.
ઓડિશા હાઈકોર્ટનો તકનીકી અને સંવેદનહીન અભિગમ
સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં ઓડિશા હાઈકોર્ટના વલણ સામે પણ ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. હાઈકોર્ટે અર્જુનની અપીલને કેસના ગુણદોષ પર વિચાર કર્યા વિના માત્ર એટલા માટે ફગાવી દીધી હતી કે તે નીચલી અદાલતના ચુકાદાના ૩,૧૫૭ દિવસ (લગભગ ૮.૫ વર્ષ) પછી દાખલ કરવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે ટાંક્યું કે હાઈકોર્ટે એ વાત ધ્યાને ન લીધી કે અપીલ કરતી વખતે અરજદાર અગાઉથી જ ૧૨ વર્ષ જેલમાં વીતાવી ચૂક્યો હતો. એક ગરીબ અને આર્થિક રીતે નબળા કેદી માટે જેલની અંદરથી સમયસર અપીલ દાખલ કરવી અત્યંત મુશ્કેલ કાર્ય છે. આવા ગંભીર કાનૂની મામલામાં પક્ષ સુણ્યા વગર માત્ર તકનીકી મોડું થવાના બહાને અરજી રદ કરવી એ ન્યાયના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
બંધારણીય અદાલતો માટે માર્ગદર્શિકા અને પુનર્વસનનો આદેશ
સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ગરીબ, વંચિત અને શાસનવિહોણા કેદીઓની અરજીઓ પર દેશની અદાલતોએ કેવળ તકનીકી કે નિયમોના આધારે કઠોર વલણ અપનાવવું જોઈએ નહીં. જેલમાં બંધ વ્યક્તિ માટે ન્યાય સુધી પહોંચવું પહેલેથી જ સીમિત હોય છે, તેથી અદાલતોએ વધુ ઉદાર, સંવેદનશીલ અને વ્યવહારુ દ્રષ્ટિકોણ રાખવાની જરૂર છે.
આ સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દોષ અર્જુન જાનીના ત્વરિત પુનર્વસન માટે પણ સ્પષ્ટ આદેશો જારી કર્યા છે. કોરાપુટની ડિસ્ટ્રિક્ટ લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટી અને જિલ્લા કલેક્ટરને આદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે તેઓ અર્જુનને તાત્કાલિક ધોરણે આર્થિક અને સામાજિક સહાય પૂરી પાડે, જેથી ૨૨ વર્ષ જેલમાં વિતાવ્યા બાદ તે સમાજમાં પુનઃ સન્માનપૂર્વક પોતાનું સામાન્ય જીવન જીવી શકે.
