SEBI: ડેરિવેટિવ્ઝમાં નુકસાન ઘટાડવા સેબીનો મોટો પ્લાન, શોર્ટ સેલિંગ માટે શેરોની સંખ્યા બમણી થશે
ભારતીય શેરબજારમાં ઇક્વિટી ટ્રેડિંગ કરતા રોકાણકારો અને ટ્રેડર્સ માટે આગામી સમયમાં ખૂબ જ સારા સમાચાર આવી શકે છે. માર્કેટ રેગ્યુલેટર સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI) શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ પ્રક્રિયાને વધુ લિક્વિડ અને સરળ બનાવવા માટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિયમોમાં બદલાવ કરવા જઈ રહ્યું છે. આ અંતર્ગત બજારમાં શોર્ટ સેલિંગ (Short Selling) કરવાની પ્રક્રિયા પહેલા કરતાં ઘણી વધુ આસાન થઈ જશે. સેબીના આ નવા પ્લાન મુજબ, શેર ઉધાર લેવા અને આપવાની સુવિધા (Stock Lending and Borrowing – SLB) ધરાવતા શેરોની સંખ્યા લગભગ બમણી કરવામાં આવી શકે છે, જે માર્કેટની એકંદર લિક્વિડિટીમાં મોટો વધારો કરશે.
શું બદલાવ કરવાની તૈયારીમાં છે સેબી?
હાલના નિયમો અનુસાર, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) પર આશરે ૨,૬૦૦ થી વધુ કંપનીઓ લિસ્ટેડ છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર ૧૭૬ શેરોમાં જ સ્ટોક લેન્ડિંગ અને બોરોઇંગ (SLB) ની સત્તાવાર સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. હવે સેબી આ મર્યાદિત સંખ્યાને નોંધપાત્ર રીતે વધારવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે જેથી વધુમાં વધુ લિક્વિડ સ્ટોક્સ આ દાયરામાં આવી શકે.
આ ઉપરાંત, ભારતમાં હાલમાં શેર ઉધાર લેવા માટે રોકાણકારોએ જે માર્જિન અથવા કોલેટરલ (ગેરંટીની રકમ) આપવી પડે છે, તેની શરતો ઘણી કડક છે. ભારતમા આ જરૂરિયાત ઘણીવાર ૧૩૦% સુધી હોય છે, જ્યારે અમેરિકા અને યુરોપ જેવા વિકસિત દેશોના બજારોમાં તે માત્ર ૧૦૦% ની આસપાસ હોય છે. સેબી હવે આ કોલેટરલના દરમાં ઘટાડો કરીને વૈશ્વિક સ્તરના નિયમો લાવવા પર વિચાર કરી રહ્યું છે.
સરળ ભાષામાં સમજો: શું છે આ ‘શોર્ટ સેલિંગ’?
સામાન્ય રીતે શેરબજારમાં લોકો પહેલા શેર ખરીદે છે અને ભાવ વધે ત્યારે વેચીને નફો કમાય છે. પરંતુ ‘શોર્ટ સેલિંગ’ આનાથી બિલકુલ ઉલટી અને સ્માર્ટ ટ્રેડિંગ વ્યુહરચના છે:
શોર્ટ સેલિંગની પ્રક્રિયા: આ વ્યૂહરચનામાં ટ્રેડર પાસે શેર ન હોવા છતાં, તે બજારમાંથી શેર ઉધાર (Borrow) લઈને પહેલા ઊંચા ભાવે વેચી દે છે. ત્યારબાદ, જ્યારે બજારમાં તે શેરની કિંમત નીચે ગબડે છે, ત્યારે તે નીચા ભાવે શેર પાછા ખરીદીને (Short Covering) જે-તે સંસ્થાને પરત કરી દે છે. આ બંને ભાવો વચ્ચેનો જે તફાવત છે, તે ટ્રેડરનો ચોખ્ખો નફો બને છે. એટલે કે, આ પદ્ધતિ દ્વારા બજારની મંદીમાં પણ કમાણી કરી શકાય છે.
સેબી શા માટે રોકાણકારોને આપી રહ્યું છે આ વિકલ્પ?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં એફએન્ડઓ (Futures & Options – Derivatives) ટ્રેડિંગનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઝડપથી વધ્યું છે. પરંતુ સેબીના ડેટા અને રિપોર્ટ અનુસાર, આશરે ૯૦% નાના અને રિટેલ રોકાણકારોને ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં મોટું આર્થિક નુકસાન થાય છે.
આથી, સેબી ઈચ્છે છે કે સામાન્ય રોકાણકારો વધુ જોખમી એવા ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાંથી બહાર નીકળીને વધુ સુરક્ષિત ગણાતા કેશ ઇક્વિટી માર્કેટ (Cash Market) તરફ પાછા વળે. સેબીનું માનવું છે કે જો સ્ટોક લેન્ડિંગ અને બોરોઇંગ પ્રક્રિયા સરળ અને સસ્તી બનશે, તો કેશ માર્કેટમાં વોલ્યુમ વધશે. આનાથી રોકાણકારોને ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સના ભારે જોખમ વગર જ હેજિંગ અને ટ્રેડિંગના શ્રેષ્ઠ અને ઓછા રિસ્ક વાળા વિકલ્પો મળી રહેશે.
ક્યારથી લાગુ થઈ શકે છે આ નવો નિયમ?
બજારના આંતરિક સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી અનુસાર, સેબી આ પ્રસ્તાવ પર માર્કેટના હિતધારકો અને એક્સચેન્જો સાથે સતત ચર્ચા-વિચારણા કરી રહ્યું છે. આ વર્ષના અંત સુધીમાં આ નવા નિયમોનો અંતિમ ડ્રાફ્ટ (નિયમોનો મુસદ્દો) તૈયાર કરીને સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવી શકે છે. જો કે, આ અંગે હજુ સુધી સેબી તરફથી કોઈ સત્તાવાર નોટિફિકેશન બહાર પાડવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ આ ફેરફાર ભારતીય શેરબજારના માળખાને બદલવામાં મોટો ભાગ ભજવશે તે નક્કી છે.
