બહુભ્રુવીય વિશ્વ અને ભારતની કૂટનીતિ: ન્યૂયોર્કમાં એસ. જયશંકરનું મોટું નિવેદન
વૈશ્વિક રાજકારણ અને કૂટનીતિના મંચ પર ભારત આજે એક એવા સ્થાન પર પહોંચી ગયું છે, જ્યાં વિશ્વની મહાસત્તાઓ પણ તેની નીતિઓ અને સ્વતંત્ર વિચારસરણીની નોંધ લેવા મજબૂર બની છે. ન્યૂયોર્કમાં યોજાયેલા એક વિશેષ કાર્યક્રમ દરમિયાન ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને ભારત-અમેરિકા વચ્ચેના બદલાતા સમીકરણો પર અત્યંત સ્પષ્ટ અને વિચારપ્રેરક વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે દૂતાવાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં આવી રહેલા ઐતિહાસિક ફેરફારોને વિશ્વ સમક્ષ ખુલ્લા પાડીને ભારતની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિની મજબૂતી દર્શાવી છે.
અમેરિકાના પરંપરાગત વલણ પર કૂટનીતિક પ્રહાર
એસ. જયશંકરે ભૂતકાળના દ્રષ્ટિકોણનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું હતું કે એક સમય એવો હતો જ્યારે અમેરિકાની વિચારસરણી એવી હતી કે ભારત પાસે બહુ બધા વિકલ્પો હોવા જોઈએ નહીં. અમેરિકા ઇચ્છતું હતું કે નવી દિલ્હી માત્ર વોશિંગ્ટન સાથેના પોતાના સંબંધો પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે જ્યારે અમેરિકા ભારત પાસેથી માત્ર પોતાની સાથેના જ સીમિત સંબંધોની અપેક્ષા રાખતું હતું, ત્યારે તે પોતે પોતાના તમામ વિકલ્પો હંમેશા ખુલ્લા રાખતું હતું.
જયશંકરે અત્યંત નીડરતાથી કહ્યું કે હવે કૂટનીતિનો એ જૂનો અને ખોટો દેખાવો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. ભૂતકાળમાં જે દંભ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં જોવા મળતો હતો તે હવે ચાલતો નથી. આજે સ્થિતિ એ છે કે અમેરિકા સહિત વિશ્વનો દરેક દેશ પોતાના હિતોને ધ્યાન આપવાની સાથે ખુલ્લેઆમ એકબીજા સાથે વ્યવહાર કરી રહ્યો છે અને સંબંધો બનાવી રહ્યો છે.
બહુભ્રુવીય (મલ્ટીપોલર) વિશ્વ તરફ આગળ વધતું જગત
વિદેશ મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ફેરફાર માત્ર ભારત અને અમેરિકા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ આ સમગ્ર વિશ્વમાં આવી રહેલા બહુભ્રુવીય (મલ્ટીપોલર) ફેરફારનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આજે કોઈ એક કે બે દેશ સમગ્ર વિશ્વના રાજકારણ કે નીતિઓને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી. દરેક દેશ પોતાની જરૂરિયાતો, રાષ્ટ્રીય હિતો અને સાર્વભૌમત્વને આધારે વિવિધ દેશો સાથે સંબંધો બાંધવા માટે સ્વતંત્ર છે.
ન્યૂયોર્કમાં ‘એશિયા સોસાયટી’ દ્વારા આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં પૂર્વ એશિયાઈ અને પ્રશાંત મામલાઓના પૂર્વ આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ડેનિયલ રસેલ પણ હાજર હતા. તેમની હાજરીમાં જયશંકરે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતની મજબૂત અને સ્વતંત્ર છબીને ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરી હતી.
ભારત અને અમેરિકાની દૂતાવાસ નીતિઓની સરખામણી
કાર્યક્રમ દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોની સરખામણી કરતા જયશંકરે ઉમેર્યું કે આજે અમેરિકા પોતે વિવિધ દેશો સાથે પોતાના સંબંધો અને ભાગીદારીનું નેટવર્ક વિસ્તારી રહ્યું છે. ગંભીરતાથી જોવામાં આવે તો અમેરિકા આજે એ જ વિદેશ નીતિ અને મોડેલને અપનાવી રહ્યું છે, જેનો ભારત દાયકાઓથી અમલ કરતું આવ્યું છે.
ચીન, રશિયા, યુક્રેન તેમજ એશિયા અને યુરોપના અન્ય દેશો સાથે અમેરિકાના વર્તમાન વ્યવહારનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે, “આજે વોશિંગ્ટન એ જ રસ્તાને ખૂબ ઉત્સાહ સાથે અપનાવી રહ્યું છે, જે રસ્તા માટે પહેલાં લોકો ભારત પર સવાલો ઉઠાવતા હતા.” ટૂંકમાં કહીએ તો, જે બહુપક્ષીય અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ (Strategic Autonomy) ની શરૂઆત ભારતે કરી હતી, તે જ નીતિ હવે વોશિંગ્ટન માટે પણ અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
ભારતની “સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી” ની જીત
ભારતે હંમેશા પોતાની વિદેશ નીતિમાં કોઈ એક ચોક્કસ જૂથ કે ગુટમાં જોડાવાને બદલે રાષ્ટ્રીય હિતોને પ્રાથમિકતા આપી છે. રશિયા સાથેની મિત્રતા હોય, પશ્ચિમી દેશો સાથેની ભાગીદારી હોય કે પછી મધ્ય-પૂર્વના દેશો સાથેના સંબંધો હોય – ભારતે દરેક સાથે સ્વતંત્ર અને સંતુલિત સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે. એક સમયે પશ્ચિમી દેશો ભારતની આ નીતિ પર સવાલો ઉઠાવતા હતા, પરંતુ આજના સંકટપૂર્ણ સમયમાં આ નીતિ સાચી સાબિત થઈ રહી છે.
જયશંકરનું આ નિવેદન એ વાતની સાબિતી છે કે ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિ અને દ્રષ્ટિકોણ હવે માત્ર સ્વીકાર્ય જ નથી બન્યા, પરંતુ વિશ્વની મહાસત્તાઓ પણ તે મોડેલને અનુસરી રહી છે. આજે વિશ્વ એ સ્વીકારી રહ્યું છે કે સ્થિરતા અને વિકાસ માટે તમામ દેશો સાથે ખુલ્લા મનથી કામ કરવું જરૂરી છે.
એક નવા યુગનો પ્રારંભ
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરનું આ વક્તવ્ય એ વાતની સ્પષ્ટ ચેતવણી અને સંદેશ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં દંભનો યુગ પૂરો થઈ ગયો છે. હવેનો સમય પારદર્શિતા, વ્યાવહારિકતા અને પરસ્પર સન્માનનો છે. ભારતની કૂટનીતિ આજે વિશ્વ સ્તરે વધુ મજબૂત, સ્વતંત્ર અને પ્રભાવશાળી બનીને ઉભરી આવી છે, જે આગામી સમયમાં વૈશ્વિક શાંતિ અને સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
