EPFO: શું સરકારી વિભાગ લાંબા સમય સુધી તમારા પૈસા રોકી શકે? જાણો હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો
ન્યાયતંત્રમાં વારંવાર સાબિત થયું છે કે કાયદો કોઈ પણ સંસ્થાને બીજાના ખર્ચે ‘અયોગ્ય લાભ’ (Unjust Enrichment) મેળવવાની છૂટ આપતો નથી. તાજેતરમાં, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ પટના હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સંગમ કુમાર સાહુ અને જસ્ટિસ હરીશ કુમારની ડિવિઝન બેન્ચે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા એમ્પ્લોઈઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (EPFO) ને મોટો ફટકો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે EPFO કોઈ પણ કરદાતાની અપીલ માટે જમા કરાયેલી રકમને લાંબા સમય સુધી પોતાના કબજામાં રાખી શકતું નથી, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે મૂળ અસેસમેન્ટ ઓર્ડર જ રદ થઈ ગયો હોય.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ સમગ્ર વિવાદ ૧૯૫૨ ના ‘કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ અને વિવિધ જોગવાઈ અધિનિયમ’ હેઠળ શરૂ થયો હતો. એક સંસ્થાને PF ના બાકી લેણાં તરીકે ૨૦ લાખ રૂપિયાથી વધુ રકમ જમા કરવા આદેશ અપાયો હતો. સંસ્થાએ આ આદેશને પડકાર્યો, પરંતુ અપીલ માટે શરત મુજબ રકમ જમા કરાવવી જરૂરી હતી. કોર્ટના આદેશનું પાલન કરીને, સંસ્થાએ કુલ ૧૦,૧૨,૬૯૨ રૂપિયાની રકમ જમા કરાવી.
૨ જૂન ૨૦૧૧ ના રોજ, EPF એપિલેટ ટ્રિબ્યુનલ, નવી દિલ્હીએ મૂળ PF અસેસમેન્ટ ઓર્ડરને રદ કર્યો અને નવી તપાસ માટે મામલો EPFO ને પરત મોકલ્યો. દુર્ભાગ્યવશ, આ મામલો EPFO ના અધિકારીઓ પાસે ૧૧ વર્ષથી વધુ સમય સુધી પેન્ડિંગ રહ્યો. આ દરમિયાન, નાલંદાના એરિયા એન્ફોર્સમેન્ટ ઓફિસરે ૨૦૧૧-૧૨માં તપાસ કરી અને સંસ્થાની સાચી જવાબદારી માત્ર ૪૯,૪૫૩ રૂપિયા ઠેરવી, જે સંસ્થાએ તરત જ ચૂકવી દીધી.
વિવાદનું મુખ્ય કારણ: ૧૧ વર્ષની લાંબી રાહ
જ્યારે મૂળ જવાબદારી માત્ર ૪૯,૪૫૩ રૂપિયા હતી, ત્યારે સંસ્થાની અગાઉ જમા કરાવેલી ૧૦ લાખથી વધુની રકમ EPFO પાસે બાકી હતી. સંસ્થાએ રિફંડ માટે અનેક પત્રો લખ્યા, પરંતુ EPFO ના અધિકારીઓએ ૨૦૨૩ સુધી આ રકમ પરત ન કરી અને ઉલટાની નવી શરતો મૂકી કે પેનલ્ટી કે વ્યાજ જેવું કંઈ નીકળશે તો તે આ રકમમાંથી કાપી લેવામાં આવશે. અંતે ૨૦૨૩માં જ્યારે રકમ પરત મળી, ત્યારે સંસ્થાએ કોર્ટમાં વ્યાજની માંગ કરી, કારણ કે ૧૧ વર્ષ સુધી EPFO એ આ નાણાંનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
કોર્ટનું અવલોકન અને ચુકાદો
EPFO ના વકીલે તર્ક આપ્યો કે જમા રકમ પર વ્યાજ ચૂકવવાની કોઈ જોગવાઈ નથી. જોકે, પટના હાઈકોર્ટે આ દલીલને ફગાવી દીધી. કોર્ટે કહ્યું કે ૧૧ વર્ષ સુધી પૈસા પોતાના કબજામાં રાખીને EPFO એ પોતે તો વ્યાજ કમાયું, પરંતુ કરદાતાને તેના પોતાના નાણાંના ઉપયોગથી વંચિત રાખ્યો. કોર્ટે ‘અયોગ્ય લાભ’ (Unjust Enrichment) ના સિદ્ધાંતને ટાંકીને કહ્યું કે, કોઈ પણ સંસ્થા અન્યાયી રીતે બીજાના પૈસા પર પોતાનો ફાયદો ઉઠાવી શકે નહીં.
કોર્ટે EPFO ને આદેશ આપ્યો કે તેઓ સંસ્થાને વ્યાજ સહિતની રકમ ચૂકવે. આ ચુકાદો માત્ર તે સંસ્થા માટે જ નહીં, પરંતુ તમામ સરકારી વિભાગો માટે એક ચેતવણી છે કે સામાન્ય નાગરિક કે વ્યવસાયિક સંસ્થાના પૈસાને લાંબા સમય સુધી રોકી રાખવા એ કાયદાની દ્રષ્ટિએ ગેરવાજબી છે.
