Iran-US: ખામનેઈના અંતિમ સંસ્કારમાં ભારતનું નીચું સ્તરનું પ્રતિનિધિમંડળ: શું અમેરિકા-ઈઝરાયેલનું દબાણ?
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લા અલી ખામનેઈના નિધન બાદ સમગ્ર વિશ્વની નજર તેહરાન પર છે. આ ગંભીર સમયમાં ભારત સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા એક નિર્ણયે રાજકીય ગલિયારાઓમાં ચર્ચા જગાવી છે. ભારત સરકાર તરફથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી કે વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરને બદલે બિહારના રાજ્યપાલ લેફ્ટનન્ટ જનરલ (નિવૃત્ત) સૈયદ અતા હસનૈન અને વિદેશ રાજ્ય મંત્રી પબિત્રા માર્ગેરીટા ઈરાન જશે.
આ નિર્ણય બાદ વિદેશ મામલાના નિષ્ણાતો, ખાસ કરીને બ્રહ્મ ચેલાનીએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપી છે, જેના કારણે ભારતની વિદેશ નીતિ અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના તેના સંબંધો પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.
When Iranian President Ebrahim Raisi died in a helicopter crash in 2024, India dispatched its vice president to the funeral. But now the Modi government is sending much lower-level representation to the multi-day state funeral for Ali Khamenei, who was assassinated by the U.S.…
— Dr. Brahma Chellaney (@Chellaney) June 29, 2026
વિશ્લેષકોનું શું માનવું છે?
વિદેશ મામલાના નિષ્ણાત બ્રહ્મ ચેલાનીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર આ મુદ્દે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ચેલાનીના મતે, આ નિર્ણય ભારતની બદલાતી પ્રાથમિકતાઓને દર્શાવે છે. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે જ્યારે વર્ષ 2024માં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ ઈબ્રાહિમ રઈસીનું હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનામાં નિધન થયું હતું, ત્યારે ભારત સરકારે તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં દેશના ઉપરાષ્ટ્રપતિને મોકલ્યા હતા.
શું અમેરિકા અને ઈઝરાયેલને નારાજ ન કરવાની રણનીતિ છે?
બ્રહ્મ ચેલાનીએ સીધો આરોપ લગાવ્યો છે કે ભારત સરકાર આ નિર્ણય દ્વારા વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) અને તેલ અવીવ (ઈઝરાયેલ)ને નારાજ કરવા માંગતી નથી. વર્તમાન વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિમાં ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે તણાવ ચરમસીમા પર છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો ભારત ખૂબ જ ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ મોકલે, તો તે પશ્ચિમી દેશોના મિત્ર દેશોમાં ખોટો સંદેશ જઈ શકે છે.
તેમના મતે, ખામનેઈના મૃત્યુના મામલામાં ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના કથિત સંડોવણીના અહેવાલો વચ્ચે ભારતનો આ નિર્ણય ઈરાન સાથેના સંબંધોમાં એક પ્રકારનું સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અસંતુલિત જણાય છે.
ભારતની સંતુલિત વિદેશ નીતિ
બીજી તરફ, સરકારના સમર્થકો અને કેટલાક અન્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ હંમેશા ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ (Strategic Autonomy) પર આધારિત રહી છે. ભારત ઈરાન સાથેના પોતાના સંબંધોને મહત્વ આપે છે, પરંતુ તે સાથે જ તે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેના પોતાના મજબૂત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને પણ અવગણી શકે નહીં.
કોઈપણ દેશ સાથેના અંતિમ સંસ્કારમાં પ્રતિનિધિ મોકલવો એ માત્ર માનવતાવાદી અભિગમ નથી, પરંતુ તે દેશ સાથેના સંબંધોની ગહનતા પણ માપે છે. જોકે, આ કિસ્સામાં, કદાચ ભારત સરકારે પ્રવર્તમાન સંઘર્ષો અને તણાવપૂર્ણ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ સ્તરનું પ્રતિનિધિમંડળ મોકલવાનું નક્કી કર્યું હશે.
